आत्मदेवः नाम ब्राह्मणः दुःखितः सन् एकदा तपस्विनं समीपस्थं सम्प्राप्य व्यथया व्याकुलः व्याहरत्—"यत्किञ्चित् फलं मम गृहम् आगच्छति तत् शीघ्रं विनश्यति; अहं पुत्रहीनः दारिद्र्ययुक्तश्च, जीवितस्य मम किमुपयोगः?" इति। एवं निगदित्वा, सः शोकमग्नः सन्तप्तः सन्न् उग्रं रुदितुम् आरब्धवान्। तदा तस्य दुःखदर्शनेन तस्मिन्यतौ महाकृपा हृदये सञ्जाता। स योगबलसम्पन्नः यतिः ललाटस्थाक्षरमालया सर्वं तत्त्वेन विज्ञाय, तं ब्राह्मणं विस्तारतः उवाच। स उवाच—"पुत्रलाभस्य तृष्णारूपां मूढतां त्यज; कर्मपथः बलवान्, तत्त्वबुद्धिं लभस्व, संसारकामनां परित्यज। अद्य तव भाग्यं दृष्टं मया—सप्तजन्मसु अपि पुत्रः न भविष्यति। पूर्वं सगरः अपि पुत्रार्थं क्लेशं प्राप्नोत्; अतः त्वं कुलाशां त्यज—त्यागे सर्वथा सुखं विद्यते।" एवं श्रुत्वा ब्राह्मणः उवाच—"मम तत्त्वबुद्ध्या किम्? पुत्रं देहि, बलात् अपि; अन्यथा अहं तव पुरतः शोकवशात् प्राणान् त्यक्ष्यामि।" पुनः सः अवदत्—"पुत्रादिसुखरहितः संन्यासः निःसार एव; गृही पुत्रपौत्रैः परिवृतः लोके जीवति।" ब्राह्मणस्य दृढनिश्चयं दृष्ट्वा, स तपस्वी उवाच—"चित्रकेतुः अपि भाग्यरेखां परिवर्त्य दुःखं प्राप; भाग्यविरुद्धप्रयत्नात् पुत्रेण सुखं न लभ्यते। त्वं यद् दृढसंकल्पः, अहं किं वक्तुं समर्थः?" ततः तस्य भार्यायाः अनिच्छां ज्ञात्वा, स एकं फलम् अददात्—"इदं भार्यया सह खादित्वा पुत्रं लप्स्यसे।" सत्यं शौचं दया दानं एकभोजनं च—एतानि वर्षमेकं स्त्रिया पालनीयानि; तेन पुत्रः विशुद्धतमः भविष्यति। इत्युक्त्वा योगी तस्मात् निर्गतः, ब्राह्मणः गृहं प्रत्यगच्छत्; फलं स्वभार्यायै संप्रदाय स्वकार्ये गतवान्। युवती तु कुचेष्टा सखीभिः साकं रुदन्ती व्याजहार—"धिगस्तु, चिन्तया व्याकुला अस्मि; नाहं एतत् फलं खादिष्यामि।" "फलं खादित्वा गर्भं धारयिष्यामि, तदा उदरं वर्धिष्यते; अल्पं खादित्वा दुर्बला भविष्यामि—कथं गृहकार्यं करिष्यामि?" "यदि दण्डग्रहणाय करपालः आगच्छेत्, गर्भिण्या कथं रक्षा? यदि गर्भः शुकपक्षिणिव भवेत्, कथं गर्भात् निष्कासयामि?" "यदि गर्भः तिर्यग्गतः स्यात्, म्रियेयम्; प्रसवे महती पीडा—कथं मन्दभाग्यया सहिष्यते?" "यदि विलम्बं कुर्याम्, सहधर्मिणी सर्वं हरेत्; सत्यशौचव्रतं च कठिनम् एव।" "पुत्रपालनपोषणे दुःखं, स्त्रीणां प्रसवे च; मम मनसि वन्ध्या वा विधवा वा सुखिन्येव।" एवं दूषणयुक्तया बुद्ध्या तया फलं न खादितम्; पत्युः पृष्टा सा उवाच—"खादितम्, खादितम्।" कदाचित् तस्या अनुजा स्वयमेव तस्याः गृहम् आगता; तस्याः साक्षात् सर्वं निवेद्य उवाच—"बहु दुःखिता अस्मि।" "अयं क्लेशात् दुर्बला अस्मि—किं करिष्ये सखि?" सापि प्रत्युवाच—"अहं गर्भवती; प्रसूते पुत्रं तुभ्यं दास्यामि।" "तावत् गृहे स्थित्वा गर्भिणीव अभिनय, सान्त्वेन जीव; पत्युः धनं दत्त्वा सः पुत्रं दास्यति।" "लोकाः वदिष्यन्ति षडमासे पुत्रो मृतः; अहं प्रतिदिनं तव गृहम् आगत्य बालकम् पालयिष्यामि।" "परिक्षार्थं फलं गाव्यां निवेद्य, सर्वं तथा कृतम्—स्त्रीणां स्वभाव एवम्।" कालान्तरे तया स्त्रिया पुत्रः जातः; पिता तम् आनयित्वा गुप्तया धुन्धुल्यै दत्तवान्। सा पत्युः प्रति उवाच—"आरोग्ययुक्तः पुत्रः जातः; सर्वेषां हर्षः जातः, आत्मदेवेन पुत्रः लब्धः।" सः द्विजातिभ्यः दानानि दत्वा जातकर्मादिकं चकार; गृहद्वारे मंगलगीतवाद्यादि अभवत्। पत्युः पुरतः सा उवाच—"मम स्तनयोः क्षीरं नास्ति; अन्यया स्तन्यं पीतम्, कथं बालं पोषयामि?" "मम सहधर्मिण्याः पुत्रः मृतः; तां आनय, गृहे स्थापय—सा तव पुत्रं पोषयिष्यति।" सर्वं पत्युः पुत्रसंरक्षणार्थं कृतम्; माता तस्मै नाम धुन्धुकारी इति ददौ। त्रिमासानन्तरम् सा गौः वत्सं प्रसूतवती—सर्वाङ्गसुन्दरम्, दिव्यं निर्मलं सुवर्णसमप्रभम्। तद् दृष्ट्वा ब्राह्मणः स्वयम् उत्सवकर्म अकरोत्; आश्चर्यं मन्यमानः सर्वे जनाः द्रष्टुकामाः समागच्छन्। "पश्यत, आत्मदेवस्य भाग्यं जातम्—गवः पुत्रः जातः, दिव्यरूपः आश्चर्यरूपः।" इति। दैवयोगात् तद् रहस्यं कश्चन न जानात्; बालस्य गवामिव कर्णौ दृष्ट्वा, 'गोकर्ण' इति नाम चक्रुः। कालक्रमेण उभौ अपि पुत्रौ युवा अभवताम्; गोकर्णः पण्डितः विवेकी च, धुन्धुकारी तु अतीव दुष्टः। सः स्नानशौचवर्जितः, अयुक्ताहारः, क्रोधरहितः, अन्यायोपार्जनपरः, मृतशरीरस्पर्शकहस्तेन खादन्। चौर्ये प्रवृत्तः, सर्वैः द्विष्टः, परगृहदाहकः, बालान् क्रीडायै गृहीत्वा कूपे क्षिपन्। हिंस्रः, आयुधधारी, दरिद्रान्धपीडकः, चाण्डालसंसर्गी, पाशधारी, श्वसंसर्गी च। वेश्यासंसर्गेण पितृपैतामह्यं धनं नष्टवान्; एकदा पितरौ ताडयित्वा तेषां पात्राणि अपि स्वयमेव गृहीत्वा गतः। एवं भाग्यवशात् आत्मदेवस्य गृहे दुःखसुखमिश्रितं जीवनं प्रवृत्तम्।