व्रजयोषितः कियानी तपस्याः कृतवन्त्यः, येन ताः कृष्णस्य रूपं — सौन्दर्यस्य सारं, अनुपमं, अद्वितीयं, सर्वदा नूतनं, दुर्लभं, यशः-श्री-ऐश्वर्याणां केवलं निवासस्थानम् — नेत्राभ्यां पिबन्त्यः पश्यन्ति स्म? धन्याः ताः व्रजस्त्रियः, येषां मनः बलिनि भगवति समर्पितम्। गवां दुहनसमये, गोमय-संग्रहे, मन्थने, भूमौ लेपनकाले, शिशून् दोलायमानाः, मार्जनकर्मणि वा — यत्र कुत्रापि कर्मणि, अश्रुपरिप्लुतया वाचा कृष्णं गायन्ति स्म। प्रातः सायं च, यदा स गोकुलात् गाः चरयितुं निर्गच्छति अथवा प्रतिनिवर्तते, वेणुं वादयन्, तदा ताः भाग्यवन्त्यः युवतयः शीघ्रं मार्गे निर्गत्य, तस्य प्रसन्नवदनं, करुणया पूर्णं कटाक्षं च द्रष्टुम् उत्सुकाः आसन्। एवं स्त्रियः संवादम् अकुर्वन्, हे भारतश्रेष्ठ, तदा योगेश्वरः हरिः शत्रोः वधाय मनसि संकल्पं चकार। स्त्रीणां भीषणवचनानि श्रुत्वा, तयोः पुत्रयोः स्नेहशोकाभ्यां संतप्यमानौ पितरौ तयोः बलं न जानन्तौ, महान् क्लेशं प्रापतुः। अच्युतः च तस्य प्रतिद्वन्द्विना, बलभद्रः च मुश्टिकेन, विविधैः मल्लविद्याभिः समं युध्येताम्। भगवतः अङ्गघातैः, ये वज्रसमस्पर्शाः, चाणूरस्य देहः पुनः पुनः पीडितः, स च क्लान्तः अभवत्। चाणूरः श्येनवेगेन उत्पत्य, उभाभ्यां पाणिभ्यां बद्ध्वा, क्रुद्धः स वासुदेवं वक्षसि ताडितवान्। तेन ताडनेन स न कम्पितः, यथा मालयाः पाते गजः न चलति। हरिः चाणूरस्य भुजौ गृह्य, बहुवारं परिभ्रम्य, तम् अधः भूमौ प्रचिक्षेप, स प्रायः प्राणं मुमोच। तस्य केशगुच्छं माला च विक्षिप्ते, स इन्द्रध्वज इव पतितः। एवमेव बलभद्रः प्रथमेण मुष्टिना मुश्टिकं बलात् ताडितवान्, ततः पाणिना तीव्रं प्रहारं चकार। स कम्पमानः, मुखात् रक्तं स्रवत्, पीडितः, प्राणान् मुमोच, भूमौ पतितः, वातहतवृक्ष इव। ततः रामः, युद्धविशारदः, कूटम् आगतम्, वामहस्तेन तिरस्कृत्य, सहजेन प्रहारेण हत्वा, राजन्। तस्मिन्नेव क्षणे, शलः कृष्णपादप्रहारेण शिरसि विदारितः, तोषलकः च, द्वौ अपि पतितौ। चाणूर-मुष्टिक-कूट-शल-तोषलकादीन् निहत्य, अवशिष्टाः मल्लाः प्राणरक्षायै पलायिताः। ततः कृष्णः सखा गोपालान् संहृत्य, तैः सह नृत्यन्, वाद्यनिनादैः, नूपुरध्वनिभिः प्रमोदितः। रामकृष्णयोः कर्मणि सर्वे जनाः प्रमुदिताः; किंतु कंसः विह्वलः, श्रेष्ठब्राह्मणाः साधवश्च ‘साधु! साधु!’ इति शंसन्ति स्म। मल्लश्रेष्ठेषु निहतेषु, भोजराजः कंसः संतप्तः, स्ववाद्यकारान् निरस्तवान्, एवं वचनम् उदाहरत् — “वसुदेवस्य तौ दुर्जनपुत्रौ नगरात् निष्कास्येताम्; गोपालानां वित्तं हरत; नन्दं दुष्टचित्तं बध्नीत। वसुदेवोऽपि दुर्मतिर्निहन्यतां, श्रेष्ठाश्वैः सह; उग्रसेनः च मे पिता, शत्रुपक्षपाती, तस्य च अनुयायिनः हन्तव्याः।” एवं कंसः गर्वमुदीर्य, अच्युतः अमरः, क्रुद्धः, शीघ्रं उत्पत्य, उच्चस्थानं समारुहत्। तं समीपं गच्छन्तं दृष्ट्वा, आत्मनः मृत्युम्, कंसः दृढनिश्चयः, आसनात् उत्पत्य, खड्गं कवचं च गृहीत्वा, व्यायाम्य वेगेन वर्तितुम् आरब्धवान्। खड्गधारः कंसः गृध्र इव व्योम्नि दक्षिणवामं विचरन्, किन्तु दुर्जयबलः कृष्णः तम् गरुडः सर्पमिव बलात् गृहीत्वा, केशेषु धृत्वा, चूडामणिं चलयन्, उच्चासनात् भूमौ समाक्षिपत्। स्वयं पद्मनाभः भगवाञ् जगन्निवासः, स्वयमेव आत्मन्यवस्थितः, तस्योपरि ऊर्ध्वात् पतितवान्। हरिः मृतदेहं भूमौ समाकृष्य, गजम् इव, सर्वे जनाः पश्यन्तः, “हाहा!” इत्याक्रन्दम् अकुर्वन्। स कंसः, यः सर्वदा चित्तचञ्चलः — भोजने, भाषणे, गमने, स्वप्ने, श्वासे च — तं चक्रपाणिं पुरतः पश्यन्, तत् दुर्लभं रूपं प्राप्तवान्। तस्याष्टौ भ्रातरः — कङ्क, न्यग्रोधकादयः — भ्रातुर्वधात् क्रुद्धाः, त्वरया समुपेत्य, प्रतिकर्तुं प्रयत्नं चक्रुः। तदा रोहिणीसुतः बलरामः, वेगेन गदया तान् सिंहः पशूनिव निपातितवान्। दिवि दुन्दुभीनां निनादः, ब्रह्मशिवमुख्याः देवाः पुष्पवृष्टिं कृत्वा, स्तुतिं च कृत्वा, स्त्रियः नृत्यन्ति स्म। तासां पतिस्नेहेन संतप्ताः पत्न्यः, राजन्, त्वरितं पतिदेहान् उपगम्य, शिरः ताडयन्त्यः, अश्रुपूर्णनेत्राः, शय्यायां पतिषु स्नेहेन आलिङ्ग्य, मृदुना स्वरमुक्त्वा, पुनः पुनः शोकं मोचयन्ति स्म — “हा नाथ! प्रिय! धर्मज्ञ! अनाथरक्षक! त्वयि निहते, वयं पुत्राः गृहाणि च नष्टानि। त्वया विना, नाथ, अयं नगरः शोभाविहीनः, यथा वयं, उत्सवादि सर्वमपि समाप्तम्। त्वं निर्दोषेषु महद् अपराधं कृतवान्; अतः प्राणिनां घातक! अस्मान् एतादृशं स्थित्वा, कः सुखं लभेत?” “अत्र सर्वेषां प्राणिनां सृष्टिसंहारस्य कारणम् एतदेव; रक्षकः अपि यः तद् न पश्यति, स कुतः क्वचित् सुखं लभेत?” इति। शुकः उवाच — भगवान् लोकसृष्टिकर्ता, ताः राजपत्न्यः सान्त्वयामास, मृतानां च लौकिकानि संस्कारकर्माणि अकरोत्। ततः स्वमातापितरौ बन्धनात् विमोच्य, कृष्णरामौ तयोः पादयोः शिरसा वन्द्य, प्रणतौ। देवकी वसुदेवश्च, पुत्रयोः जगन्नाथत्वं विज्ञाय, तयोः प्रणतिं प्रतिगृह्य, निर्भयम् आलिङ्गनं चक्रतुः। शुकः पुनरुवाच — परमपुरुषः, पितृमातॄणां कामान् सिद्धान् विज्ञाय, स्वमायां प्रसार्य, “मा शुचः” इति जनानां चित्तानि मोहितवान्। स भ्रातृमुख्येन सह मातरं पितरं च समीपं गत्वा, साभिवादनं कृत्वा, तौ तुष्टुम्, स्नेहेन “अम्ब” “पितः” इति मधुरं वचनम् अवदत्।