कृष्णस्य कमलोपमं मुखं पश्यन्तु सर्वे, यः शत्रुसंमुखे परिश्रमान्धुलिप्तमिव स्यात्, यथा सलिलसिक्तं कमलकोषं विराजते। किं न पश्यसि रामस्य तं मुखारविन्दं, यत्र क्रोधारुणलोचनं स्मितमण्डितं च, स मुश्टिकं प्रति दीप्तिमान् विराजते। धन्याः खलु व्रजभूमयः, यत्रायं सनातनः पुरुषः मानुषरूपेण गुह्यः, वनमाल्याभरणितः बलरामसहितः गाः पालयन् वेणुं वादयन् गिरिशप्रियाङ्घ्रिपूजितः नानाविहारैः प्रमोदते। किं तपः कुर्वन्त्याः गोप्यः, यस्याः नेत्राभ्यां साक्षात् रूपमिदं पश्यन्ति—यदनुपमं, सर्वसौन्दर्यसारं, क्षणे क्षणे नूतनं, दुर्लभं, यशःश्रीवैभवैकनिलयमिति? धन्यास्ताः व्रजयोषितः, येषां चेतांसि बलिनि भगवति निविष्टानि; याः स्वरेण अश्रुपरिप्लुतगात्राः तं गायन्ति, पयःदोहने, गोमयसंग्रहे, मन्थने, भूमिशोधनायां, शिशुवलनायां, मार्जने च स्वकार्येषु। प्रातः सायं च गवां चारणाय यदा स गच्छति, अथवा प्रत्यागच्छति, वेणुं वादयन्, तदा भाग्यवन्त्यः युवत्यः शीघ्रं मार्गे निर्गत्य तस्य सस्मितमुखं करुणावलोकनं च पश्यन्ति। एवं स्त्रियः परस्परं जल्पन्त्यः, भारतश्रेष्ठ, तदा योगेश्वरः हरिः शत्रुवधाय मनसि संकल्पं चकार। स्त्रीणां भीषणवाक्यानि श्रुत्वा, तयोः पितरौ, स्नेहशोकविह्वलौ, पुत्रयोः बलं न जानन्तौ, महान् क्लेशः अभवत्। तदा अच्युतः स्वप्रतिद्वन्दिनः सह सर्वमल्लविद्याभिः सम्यक् युद्धं चकार; बलरामः च मुश्टिकेन तथैव। भगवतः वज्रसंहताङ्गप्रहारेण, चाणूरस्य शरीरं पुनः पुनः क्षुण्णमभवत्, स च क्लान्तः। पक्षिणः वेगेन चाणूरः उत्पत्य, उभयभुजौ संकुञ्च्य, क्रुद्धः वासुदेवं वक्षसि प्राहरत्। स तेन प्रहारेण न चचाल, यथा मालया ताडितः गजो न विकम्पते; हरिः चाणूरस्य बाहू गृहीत्वा बहुवारं परिभ्रम्य, तम् भूमौ प्रचिक्षेप। स प्राणशेषः पतितः, केशमाल्यविभ्रष्टः, इन्द्रध्वज इव भूमौ निपपात्। एवं बलभद्रः प्रथमं मुश्टिकं मुष्टिप्रहारैः, ततः तलप्रहारैः, कठिनतया ताडितवान्। स कम्पमानः, मुखात् रक्तनिष्क्रान्तः, पीडितः, प्राणत्यागं कृत्वा, वातहतवृक्ष इव भूमौ निपपात्। ततः रामः, युद्धविशारदः, कूटं समुपेत्य, वाममुष्टिप्रहारमेकं तं तिरस्कृत्य निहत्य, भूमौ पातितवान्। समीपस्थौ शलः तुषलकश्च, कृष्णपादप्रहारेण शिरसि भग्नौ, द्विधा कृतौ, भूमौ निपेततुः। चाणूरमुश्टिककूटशलतोषलकनिहतेषु, शेषा ये मल्लाः जीवनरक्षार्थं पलायिताः। ततः कृष्णबलरामौ गोपसखैः सहितौ, नर्तनवाद्यध्वनिषु, नूपुरनिनादे च, प्रमुदितमनसौ क्रीडामकुरुताम्। जनाः सर्वे रामकृष्णयोः कर्मणि प्रमोदिताः; केवलं कंसः, तत्र श्रेष्ठब्राह्मणाः साधवः च 'साधु! साधु!' इति शब्दं कृतवन्तः। यदा श्रेष्ठमल्लाः निहताः, भोजराजः कंसः उद्विग्नः, स्ववाद्यकारान् निरस्तवान्, एवं वचनमुवाच— 'वसुदेवात्मजौ द्वौ दुष्टौ नगरात् निष्कास्येताम्; गोपानां धनं हर्यताम्; नन्दः पापबुद्धिः बध्यताम्। वसुदेवः तस्य अश्वश्रेष्ठैः सह हन्यताम्; उग्रसेनः शत्रुसंयुक्तः स्वजनैः सह हन्यताम्।' एवं गर्वोक्तिं कुर्वतः कंसस्य, तदा अक्षरः भगवान् क्रुद्धः शीघ्रं उत्पत्य उच्चस्थानं समारुहत्। कंसः तमुपगच्छन्तं मृत्युमिव दृष्ट्वा, आकस्मिकं आसनात् उत्थाय, खड्गं कवचं च गृहीत्वा, व्योम्नि पक्षिराज इव दक्षिणवामं विचलन्, कृष्णमभिपेदे। किन्तु दुर्जयवीर्यः स भगवान् कंसं बलात् गृहीत्वा, गरुडः सर्पमिव, केशेषु धृत्वा, मुकुटकम्पितं, उच्चासनात् भूमौ प्रक्षिप्य, पद्मनाभः स्वयमेवोपरि पतितवान्। हरिः कंसस्य मृतदेहं भूमौ नयन्, यथा हस्तिनं क्षिपेत्, सर्वे जनाः पश्यन्तः, 'हाहा' इति महाशब्दं कृतवन्तः। कंसः, यस्य चेतः सदा भीतं, भोक्तुं, वक्तुं, गन्तुं, स्वपितुं, श्वसितुं च, सदा चक्रायुधं भगवन्तं पश्यन्, तत्स्वरूपमेव दुर्लभं प्राप्नोत्। तस्याष्टौ भ्रातरः—कङ्कः न्यग्रोधकश्चान्ये—भ्रातृवधदुःखेन क्रुद्धाः, युद्धाय समुज्जग्मुः। तान् रोहिणीसुतः बलरामः शीघ्रं गदया ताडयन्, मृगराज इव मृगान्, निपातितवान्। दिवि दुन्दुभ्यः निनादिताः, ब्रह्मेशमुख्या देवताः प्रसन्नाः पुष्पवृष्टिं कृत्वा, स्तुवन्त्यः, स्त्रियः नृत्यन्त्यः। ततस्तेषां पत्न्यः, राजन्, प्रियवियोगशोकविह्वलाः, शिरसि ताडयन्त्यः, अश्रुपूर्णलोचनाः, पतिं शय्यायां शयानं आलिङ्ग्य, स्निग्धया वाचा विलपन्त्यः, पुनः पुनः शोकं विसृजन्त्यः। 'हा नाथ, प्रिये, धर्मज्ञ, अनाथरक्षिन्! त्वयि निहते वयं पुत्राश्च गृहाणि च विनष्टानि। त्वद्वियुक्तायां पुरी, नाथ, शोभा नास्ति, यथा अस्मासु, सर्वमङ्गलव्रतानि च समाप्तानि। निर्दोषेषु पापं कृत्वा, निघ्नन्, कोऽत्र शान्तिं प्राप्नुयात्? सर्वेषां प्राणिनां सृष्टिसंहारहेतुः अयमेकः; रक्षिता च, यः तं न पश्यति, स न क्वचित् सुखं लभते।' एवं स्त्रीणां विलपितं श्रुत्वा, शुक उवाच—भगवान् लोकस्रष्टा ताः राजमहिषीः सान्त्वयामास, निहतानां च लौकिकक्रियाः कृतवान्। ततः स्वमातरं पितरं च बन्धनात् मोचयित्वा, कृष्णबलरामौ प्रणम्य पादौ शिरसा स्पृशन्तौ स्थितवन्तौ।