तत्र बुद्धिमान् पुरुषः, सभायाम् अन्येषां दोषान् स्मृत्वा, तां न प्रविशेत्; यः वदति वा मौनं वा आचरति, अज्ञः पापं लभते इति। तत्र केचन कृष्णस्य शत्रुसंमुखे श्रमस्वेदबिन्दुभिः आवृतं पद्मकोमलं मुखं पश्यन्ति स्म, यथा सलिलेन सिक्तं नवपद्मम्। किं त्वं रामस्य मुखं न पश्यसि, यत्र ताम्रनयनं, क्रोधारुणच्छविसंयुक्तं, स्मितेन शोभितं, स मुश्टिकं प्रतियुध्यते? धन्याः खलु व्रजभूमयः, यत्रायं सनातनः पुरुषः मानुषरूपेण गूढः, वनमालाभिः विभूषितः, बलरामेण सहितः, गायः पालयन्, वेणुं वादयन्, गिरिशप्रिया चरणयोः प्रणम्य, नानाविधलीलाभिः रमयति। का तपः क्रियते व्रजयोषितां, याभिः तस्य रूपम्—रम्यतमं, अनुपमं, नित्यनवीनं, दुर्लभं, यशः-श्री-ऐश्वर्याणां एकमालयं—नेत्रैः पीयते? भाग्यशालिन्यः व्रजस्त्रियः, यासां चेतांसि बलिनि भगवति समर्पितानि, या अश्रुपूर्णकण्ठ्या गिरा गायन्ति तं, दुग्धमन्थने, गोमयसंग्रहे, भूमिसंमार्जने, शिशुविलोलने, स्वच्छिकाक्रियायाम् अपि। प्रातर् सायं च, स गाः चारयितुम् निर्गच्छन् वा प्रतिनिवर्तमाने वा, वेणुं वादयन्, सुभगं वदनं सस्मितं दयालुनीत्रं च द्रष्टुं, ताः शीघ्रं मार्गे निर्गच्छन्ति। एवं स्त्रियः संवादं कुर्वत्यः, योगेश्वरः हरिः, शत्रुनिग्रहे मनसा संकल्पं चकार। तेषां भीषणं वचनं श्रुत्वा, मातरः पितरश्च, सुतयोः स्नेहशोकविह्वलाः, तयोः बलमज्ञाय, दुःखेन पीडिताः। ततः अच्युतः स्वविरोधिना सह, बलो मुश्टिकेन च, नानाप्रकारैः मल्लविद्याभिः समरे सम्यग्युध्येताम्। भगवतः वज्रनिष्पेषसमस्पर्शैः अङ्गैः ताडितः चाणूरः पुनः पुनः पीडितः, श्रान्तः अभवत्। ततः स श्येनवेगेन उत्पत्य, करद्वयं संकुञ्च्य, कोपेन वासुदेवं वक्षसि ताडयामास। स तु तेन प्रहारेण न चचाल, यथा पुष्पमालया हतश्च गजः; स हरिणा बाहुभ्यां गृहीत्वा, बहुशः परिभ्रम्य, भूमौ प्रचिक्षेप। स भूमौ प्रच्युतः, प्राणसंशयितः, केशमालाविकीर्य, इन्द्रध्वज इव पतितः। एवं बलभद्रः प्रथमं मुश्टिकं घोरतरं मुष्टिप्रहारं कृत्वा, ततः तलप्रहारेण ताडितवान्। स रक्तवक्त्रः कम्पमानः, पीडितः, प्राणान् त्यक्त्वा, वातहतवृक्ष इव भूमौ पतितः। ततः रामः मल्लश्रेष्ठः, कूटं समीपमागतम्, वामपाणिप्रहारमात्रेण लघुतया जघान। तस्मिन्नेव काले, कृष्णपादप्रहारेण शलः शिरसि हतः, तोशलकश्च, द्विधा विदीर्णौ, पतितौ। चाणूर-मुश्टिक-कूट-शल-तोषलकानां निधनात्, अवशिष्टा मल्लाः प्राणरक्षार्थं पलायिताः। ते गवां सखिभिः सह मिलित्वा, वाद्यध्वनिषु, नूपुरनिनादेन, नृत्यन्तः प्रमोदेन क्रीडन्ति। सर्वे जनाः रामकृष्णयोः कर्मणि प्रमोदिताः, काम्सं विना, श्रेष्ठब्राह्मणाः साधवश्च ‘साधु साधु’ इति स्तुतिं कृतवन्तः। मल्लश्रेष्ठेषु निहतेषु, भोजराजे विक्लवे, स स्वीयवाद्यकारान् निरोद्धुम् आज्ञाप्य, इदं वचनमुवाच—‘वसुदेवसुतौ तावद् दुर्जनौ नगरात् निष्कास्येते; गोपालानां धनं ह्रियताम्; नन्दः पापबुद्धिर्बध्यताम्। वसुदेवः, स चापि दुरात्मा, तुर्यं सह निहन्यताम्; उग्रसेनः पित्रा सह, शत्रुपक्षपात्येन, स्वजनैः सह हन्यताम्।’ एवं काम्सेन गर्वितं भाषमाणे, अच्युतः अमरः कोपाविष्टः, शीघ्रं उत्पत्य, उच्चासनमारोहत्। तम् आपतन्तं मरणमिव स्वस्य, काम्सः धैर्ययुक्तः, तुर्यादुत्थाय, खड्गं कवचं च गृहीत्वा, व्यचरद्। स श्येन इव व्योम्नि दक्षिणवामतो विचलन्, तं कृष्णः प्रचण्डवीर्यः बलात् गृहीत्वा, गरुडः इव सर्पं, केशेषु धृत्वा, मुकुटं कम्पयन्, उच्चासनात् भूमौ प्रचिक्षिपत्। स भगवतः कमलनाभस्य, स्वयमात्मन्यवस्थितस्य, छत्रे पतित्वा, तस्योपरि पतितः। हरिः तं मृतदेहम् इव गजम् आकृष्य, सर्वे जनाः पश्यन्तः, भूमौ चकार; तदा ‘हाहा’ इति महान् शब्दः अभवत्। स काम्सः, येन मनः सदा भयाकुलम्, भुञ्जानः, भाषमाणः, गच्छन्, शयानः, श्वसन् वा, चक्रपाणिं सर्वदा पश्यन्, तमेव दुर्लभं रूपं सम् अवाप। तस्याष्टौ भ्रातरः—कङ्कः न्यग्रोधकः च अन्ये—क्रुद्धाः भ्रातृवधात्, कृष्णबलाभ्यामभिद्रवन्तः। तान् रोहिणीसुतः, वेगेन, मुसलप्रहारैः, मृगानिव सिंहः, निहन्ति। दिवि दुन्दुभ्यः निनदन्ति, ब्रह्मेशमुख्या देवताः सुमनांसि वृष्ट्वा, स्तुत्वा, नार्यश्च नृत्यन्ति। ततस्तेषां पतिवधेन दुःखिता भार्याः, शिरसि ताडयन्त्यः, अश्रुपूर्णलोचनाः, पतिसमीपं गताः। पतिप्रसङ्गे, शूरशय्यायां, ताः आलिङ्ग्य, मधुरया वाचा, पुनः पुनः विलपन्त्यः, शोकम् उत्सृजन्ति। ‘हन्त नाथ, प्रिय, धर्मवित्, अनाथरक्षक! त्वय्य् हते, वयं अपि, अपत्यं गृहं च, नष्टम्। त्वत्तः वियुक्ताः, वयं चेदं नगरी च, शोभाहीनाः, यथा उत्सवमङ्गलवर्जिता। त्वया निर्दोषेषु महद् अपराधः कृतः; तस्मात्, हे पशुघातिन्, यः अस्मान् एतावद् आपादितवान्, कुतः शान्तिः?’ ‘सर्वेषां प्राणिनां सृष्टिसंहारकारणम् एष एव; रक्षिता च, यः तद् अवज्ञाय, कुतः क्वचित् सुखं लभते।’ इति। शुक उवाच—एवं भगवान् लोकस्रष्टा, राजमहिष्यः सान्त्वयित्वा, हतानां लौकिकं क्रियाविधिं चकार।