हाय, किमेतद् राजसभायाम् महान्यायः दृश्यते! यत्र राजानां समक्षे बलिनाम् दुर्बलानां च प्रतिस्पर्धा इच्छ्यते, इदं किम् न्याय्यं? वज्रसमानशरीराः पर्वतशिखराभाः मल्लाः किम् एतेनौ किशोरौ, यौ नवयौवनं न प्राप्तौ, ताभिः तुल्यं स्पर्धां कर्तुं शक्यन्ते? नूनं धर्मभङ्गः सभायाम् भविष्यति; यत्र अधर्मः जायते, तत्र कदापि स्थितव्यं न। बुद्धिमान् सभायां न प्रविशेत्, तस्य सदस्येषु दोषान् स्म remembering; तत्र वदन् वा मौनं वा स्थित्वा, अज्ञः पापं प्राप्नोति। पश्य कृष्णस्य कमलवदनं, यः शत्रोः सामना कुर्वन् श्रमस्वेदेन आच्छादितः, जलसिक्तं कमलकोषं इव शोभते। किं न पश्यसि रामस्य मुखं, ताम्रनेत्रं, स्मितेन कोपेन च शोभितं, यः मुष्टिकस्य सामना कुर्वन् उज्ज्वलति? धन्याः व्रजभूमयः, यत्र पुरातनः पुरुषः मानुषरूपेण गूढः वनमाल्यैः भूषितः बलरामेन सह गोपाल्यां संलग्नः, वेणुं वादयन्, गिरिप्रियया पादयोः पूजितः, नानाविहारैः रमते। गोपिकाः किम् तपः कृतवन्त्यः, याः तस्य रूपं—सौन्दर्यसारं, अद्वितीयं, नित्यनूतनं, दुरलभं, यशः-श्री-ऐश्वर्यैकनिलयं—नेत्रैः पिबन्ति? धन्याः व्रजस्त्रियः, यासां मनः बलिनि भगवति अनन्यं, याः अश्रुपूरितगलेन गानं कुर्वन्ति—दुग्धदोहने, गोमयसंवहने, मन्थने, भूमिसंमार्जने, शिशुशयने, वा मार्गशुद्ध्यां—यत्र यत्र कर्म कुर्वन्ति। प्रातः सायं च, यदा सः गोचारणाय गच्छति वा गोसहितः प्रत्यागच्छति, वेणुं वादयन्, तदा भाग्यशालिनी युवतयः शीघ्रं मार्गे निर्गच्छन्ति तस्य स्मितमुखं दयालु दृष्टिं च द्रष्टुं। एवं स्त्रियः संवादं कुर्वन्त्यः, हे भारतश्रेष्ठ, योगेश्वरः हरिः शत्रुं हन्तुं मनसि निश्चितवान्। स्त्रीणां भीषणवचनानि श्रुत्वा, मातापितरः पुत्रयोः स्नेहशोकात् अत्यन्तं क्लेशं प्राप्नुवन्, तयोः बलं न जानन्तः। ततः अच्युतः च तस्य प्रतिस्पर्धी च सर्वमल्लविद्याभिः युध्यन्ति, बलरामः च मुष्टिकेन सह तथैव। भगवतः वज्रसमानाङ्गप्रहारैः चाणूरः बारम्बारं ताडितः, क्लान्तः अभवत्। विहङ्गस्यानि वेगेन चाणूरः उत्क्षिप्य, द्वौ मुष्टिकौ संकुर्वन्, क्रोधेन वासुदेवम् उरः ताडितवान्। तस्य प्रहारेण न कम्पितः, गजे मालयाः प्रहारेण इव; हरिः तस्य बाहू गृहीत्वा बहुवारं घूर्णितवान्। तं भूमौ तीव्रं प्रक्षिप्य, जीवितं विहाय, केशमाल्यं विक्षिप्य, इन्द्रध्वजः पतितः इव सः पतितः। एवं बलभद्रः प्रथमं मुष्टिकं मुष्टिप्रहारैः ताडितवान्, पश्चात् तं तलप्रहारेण भीष्णं आहतवान्। मुष्टिकः कम्पमानः, रक्तं मुखात् स्रवत्, पीडितः, जीवितं त्यक्त्वा वायुगतवृक्षः इव भूमौ पतितः। ततः रामः, युद्धशास्त्रेषु श्रेष्ठः, कूटं यः समीपमागतः, वाममुष्टिप्रहारेण तिरस्कृत्य सहजं हन्तुम् अयत्नं कृतवान्। तस्मिन् क्षणे शलः कृष्णपादप्रहारेण शिरसि आहतः, तोषलकः च, द्वौ विखण्डितौ, पतितौ। चाणूर-मुष्टिक-कूट-शल-तोषलकेषु हतेषु, शेषाः मल्लाः जीवितरक्षणार्थं पलायिताः। ततः गोपालमित्राणि संगृह्य, हर्षेण नृत्यन्ति, वाद्यनिनादे, नूपुरध्वनिः श्रूयते। जनाः रामकृष्णयोः कर्मणि हृष्टाः; कंसं विहाय, श्रेष्ठब्राह्मणाः साधवः "साधु! साधु!" इति प्रशंसन्ति। मल्लश्रेष्ठेषु हतेषु, भोजराजः विक्षिप्तः, स्ववाद्यकारान् स्थगयित्वा इदं वचनम् उवाच— "वासुदेवस्य दुर्जनपुत्रौ नगरे निष्कास्यन्तु; गोपालानां धनं हर्यताम्; नन्दः दुर्मनाः बध्यताम्। वासुदेवः दुष्टचेताः तुर्यं हन्यताम्, अश्वश्रेष्ठैः सह; उग्रसेनः, शत्रुपक्षपाती, स्वजनैः सह हन्यताम्।" एवं कंसः गर्वं कृत्वा, अक्षरः भगवतः क्रुद्धः शीघ्रं उच्चस्थले उत्क्षिप्य स्थितवान्। तं समीपं गच्छन्तं दृष्ट्वा, मृत्युमिव, कंसः दृढनिश्चयः, आसनात् उत्क्षिप्य, खड्गं कवचं च गृहीत्वा स्थितवान्। खड्गधारणेन कंसः व्याघ्रः इव आकाशे दक्षिणवामं विचरन्, परंतु दुर्जयशक्तिमान् कृष्णः तं गरुडः सर्पं इव बलात् गृहीत्वा। केशं गृहीत्वा, मुकुटं कम्पयन्, उच्चस्थलात् भूमिस्थले प्रक्षिप्य, पद्मनाभः भगवन् स्वयम् उपरि पतितः। हरिः तं मृत्तदेहं भूमौ तस्करः गजं इव तस्करन्, सर्वे लोकाः पश्यन्ति; "हाय! हाय!" इति महान् शब्दः समुत्पन्नः। सः, यस्य मनः सर्वदा भयाक्रान्तम्—भोजनं, भाषणं, गमनं, शयनं, श्वासं वा कुर्वन्—चक्रपाणिं पुरतः पश्यन्, तद्रूपं प्राप्तवान्, यत् दुरलभम्। तस्य अष्ट भ्रातृः—कङ्कः, न्यग्रोधकः, अन्ये च—भ्रातृवधात् क्रुद्धाः, प्रतिपत्तुं शीघ्रं अभ्यधावन्। ततः रोहिणीसुतः, वेगेन, गदया तान् हतवान्, सिंहः पशून् इव। आकाशे मृदङ्गनिनादः, देवाः ब्रह्मशिवमुख्याः हर्षात् पुष्पवर्षं कृतवन्तः, स्तुतिं कृतवन्तः, स्त्रियः नृत्यन्ति। तासां पतिं मृतं ज्ञात्वा, पतिस्नेहदुःखात्, स्त्रियः शिरः ताडयन्त्यः, अश्रुपूरितलोचनाः, समीपं आगच्छन्। वीरशय्यायां पतिं आलिङ्ग्य, मधुरस्वरेण विलपन्त्यः, पुनः पुनः शोकं विसर्जयन्ति। "हाय, नाथ! प्रियः! धर्मज्ञः! अनाथरक्षकः! त्वं हतः, वयं पुत्राः गृहाणि च विनष्टानि।" "त्वं पतिः विना, एषा नगरी, नरश्रेष्ठ, शोभाहीनः, यथा वयं, सर्वोत्सवमङ्गलविहीना।" इति वृत्तान्तः।