शुकः उवाच—एवं निश्चितं तस्य सम्मानितं संकल्पं दृष्ट्वा, भगवान् मधुसूदनः रोहिणीपुत्रेण सह चाणूरं मुष्टिकं च समीपं अगच्छत्। ततः हस्तैः हस्तान्, पदैः पदान्, परस्परं दृढं समाकर्षन्तः, विजयाकाङ्क्षया उत्सुकाः, उभौ एकमेकं शक्त्या बलात् तुदन्तः। मुष्टिभिः, जानुभिः, शिरोभिः, वक्षसा, स्कन्धैः च, परस्परं प्रहारं कुर्वन्तः। भ्रमणैः, कपटैः, आलिङ्गनैः, क्षेपैः, अभिमुखगमनैः, निवृत्त्या च, सततं परस्परं प्रत्युत्तरं ददातः। उत्थानैः, उच्चारणैः, कम्पनैः, धारणैः च, एकमेकं पराजयितुं यत्नं कुर्वन्तः, सर्वशक्तिं प्रयुञ्जानः। एतद् बलदुर्बलप्रत्यासन्नं युद्धं दृष्ट्वा, तत्र समागताः सर्वाः स्त्रियः, हे राजन्, दयया समूहशः परस्परं संवादं अकुर्वन्। ताः ऊचुः—हाय, किम् एतद् महान्यायः राजसभायाम्, यत्र राजा साक्षात् पश्यन्, बलदुर्बलयोर् युद्धेच्छा क्रियते। किं वज्रसमानशरीराः पर्वतशिखराभाः मल्लाः, एतेनौ युवकौ, न पूर्णयौवनं प्राप्तौ, ताभ्यां समं युद्धं युक्तं? नूनं एषा सभा धर्मभङ्गं प्राप्स्यति; यत्र अधर्मः जायते, तत्र कदापि स्थातव्यं न। बुद्धिमान् सभा दोषान् स्मृत्वा न प्रविशेत्; वदन् वा मौनं वा, मूढः पापं प्राप्नोति। पश्यत कृष्णस्य पद्ममुखं, शत्रुसंमुखे परिश्रमस्वेदेन आवृतं, यथा पद्मकोषः जलस्य स्पर्शेन सिक्तः। रामस्य मुखं न पश्यथ? ताम्रनेत्रं, हसितेन तथा कोपस्य रक्तिमया शोभया भूषितं, मुष्टिकं संमुखीकरणे दीप्तमस्ति। धन्याः व्रजभूमयः, यत्र पुरातनः पुरुषः मानुषरूपेण गूढः, वनमालया भूषितः, बलरामेण सह गोपालः, वेणुं वादयन्, गिरिशप्रियया चरणार्चितः, विविधैः क्रीडाभिः रमते। किं तपः गोपिकाः अकुर्वन्, यत् ताः तस्य रूपं—सौन्दर्यस्य सारं, अतुलं, अद्वितीयं, सर्वदा नूतनं, दुर्लभं, कीर्तिलक्ष्मीमहिमाधारं—नेत्रैः पिबन्ति? धन्याः व्रजनार्यः, यस्याः चित्तं बलिनि भगवति, या अश्रुपूर्णवाणीभिः गायन्ति, दुग्धदोहने, गोमयसंवहने, मन्थने, भूमिसंस्कारणे, शिशुलालनायां, मार्जने वा, यत्र यत्र कार्ये। प्रातः सायं च, स गोपालः गोसङ्गेन वनं गच्छन् वा आगच्छन्, वेणुं वादयन्, ताः भाग्यवतीः युवतयः शीघ्रं मार्गे आगच्छन्, तस्य हसितमुखं, करुणावलोकनं च द्रष्टुं। एवं स्त्रियः संवादं कुर्वन्त्यः, हे भरतश्रेष्ठ, योगेश्वरः हरिः, मनसि शत्रुं हन्तुम् निश्चितवान्। स्त्रीणां भयजनकं वचनं श्रुत्वा, पितरः पुत्रस्नेहदुःखात् दुःखिताः, तयोः बलं न जानन्तः, दुःखं आपन्नाः। अच्युतः चाणूरः च, तथा बलः मुष्टिकः च, विविधैः मल्लयुद्धकौशलैः परस्परं युद्धं अकुर्वन्। भगवतोऽङ्गप्रहारैः, वज्रघर्षणसमानैः, चाणूरः शरीरं पुनः पुनः विदारितं, श्रान्तः अभवत्। ततः चाणूरः श्येनवेगेन उत्पत्य, उभौ मुष्टिकौ संकुर्वन्, क्रुद्धः वासुदेवस्य वक्षः प्रहारं अकरोत्। स तेन प्रहारेण न चचाल, यथा मल्लः मन्दमालया ताड्यते; हरिः चाणूरं बाहुभ्यां गृहित्वा बहुशः परिभ्रम्य। स तं भूमौ बलात् निपात्य, जीवितं प्रायः नष्टं, केशमालायाः विक्षिप्तं, इन्द्रध्वजः पतितः इव पतितः। एवं मुष्टिकः प्रथमं बलभद्रस्य मुष्टिप्रहारैः, ततः तलेन घोरप्रहारेण, ताडितः। स कम्पमानः, मुखात् रक्तं स्रवत्, पीडितः, जीवितं त्यक्त्वा, वातेन पतितवृक्षः इव भूमौ पतितः। ततः रामः, श्रेष्ठः युद्धकुशलः, कूटं समीपमागतं, वाममुष्टिप्रहारैः, तिरस्कारपूर्वकं, सहजं हत्वा, हे राजन्। तस्मिन् क्षणे, शलः कृष्णपादप्रहारेण शिरः ताडितः, तोषलकः च, द्वौ विभक्तौ, पतितौ। चाणूरः, मुष्टिकः, कूटः, शलः, तोषलकः च हतानि, शेषाः मल्लाः जीवितरक्षणाय पलायन्। गोपसखान् संगृह्य, तैः सह हर्षपूर्णं क्रीडन्तः, वाद्यनिनादैः, नूपुरध्वनिभिः नृत्यन्तः। सर्वे जनाः रामकृष्णयोः कर्मणि हृष्टाः; कंसं विना, श्रेष्ठब्राह्मणाः, साधवः च, "साधु साधु" इति शंसन्ति। श्रेष्ठमल्लेषु हतानि, भोजराजः व्याकुलः, स्ववाद्यकारान् स्थगयित्वा, एतद् वचनं अकरोत्— "वसुदेवस्य दुर्जनौ पुत्रौ नगरात् निष्कासय; गोपालानां धनं हर; नन्दं, दुष्टचित्तं, बन्धय। वसुदेवः, दुष्टबुद्धिः, तुर्यं हन्यताम्; अश्वश्रेष्ठैः सह; उग्रसेनः, मम पिता, शत्रुपक्षपाती, स्वजनैः सह, हन्यताम्।" एवं कंसः गर्वं कृत्वा, अक्षरः भगवान्, क्रुद्धः, शीघ्रं उत्पत्य, उच्चस्थानं आरुरोह। तं समीपं आगच्छन्तं, मृत्युस्वरूपं दृष्ट्वा, कंसः दृढनिश्चयः, आसनात् त्वरितं उत्पत्य, कवचं, खड्गं च आदाय। खड्गं धृत्वा, कंसः श्येनवत् आकाशे दक्षिणवामं भ्रमन्; किंतु दुर्धर्षबलः भगवान् तं गरुडः सर्पं यथा, बलात् गृहीत्वा। केशे गृहीत्वा, किरीटं कम्पितं, उच्चस्थानात् रंगभूमौ निपात्य; पद्मनाभः भगवान् स्वयं, जगदाश्रयः, आत्मनिष्ठः, उपरि तस्माद् पतितः। हरिः तस्य मृतदेहं भूमौ घर्षयन्, यथा हस्तिनं घर्षयेत्, सर्वे लोकाः पश्यन्तः; "हाय हाय" इति महान् शब्दः अभवत्। सः, यस्य मनः सदा चिन्तायुक्तम्—भोजनं, भाषणं, गमनं, शयनं, श्वासं वा—सर्वदा भगवानं चक्रायुधं पुरतः पश्यन्, दुर्लभं तद्रूपं प्राप्तवान्। तस्य अष्ट भ्रातृणः—कङ्कः, न्यग्रोधकः, अन्ये च—भ्रातृहत्याय क्रुद्धाः, युद्धाय त्वरितं अग्रे अभिजग्मुः।