एवं कुवलायापीडवधो नाम त्रिचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः श्रीमद्भागवते महापुराणे प्रथमभागे दशमस्कन्धे समाप्तः। ततः शुकः उवाच— यथा भगवतः संकल्पः पूजितः अभवत्, तथा मधुसूदनः रोहिणीसुतसहितः चाणूरं मुष्टिकं च समीपं जग्मतुः। तत्र ते हस्तैः हस्तान्, पादैः पादान् बद्ध्वा, बलपूर्वकं अन्योन्यं आकृष्य, जयाकाङ्क्षया परस्परं युध्यन्ति स्म। उभौ मूष्टिभिः, जानुभिः, शिरोभिः, उरःकन्धराभिः च परस्परं ताडयन्ति स्म। भ्रमणैः, छलैः, आलिङ्गनैः, क्षिप्तैः, प्रगतिभिः, प्रतिगमनेन च सततं प्रतिपक्षं प्रत्युत्पद्यन्ति स्म। उत्थानेन, उच्चालयनेन, कम्पनेन, धारणेन च, प्रत्येकः परस्परं जयितुं यत्नं अकरोत्, पूर्णबलं प्रयोजयन्। तत्र, तस्य प्रतिद्वन्द्वयुद्धस्य बलाबलविचारं निरीक्ष्य, समाविष्टा नार्यः, हे राजन्, संवेदना-संयुक्ता, समूहशः परस्परं इदं वदन्ति स्म— “हाय, किमिदं महदधर्मं राजसभायाम्! राजानं पश्यन्तं, बलाबलविचारः कृतः। अस्याः सभा-अन्यायः, धर्मभङ्गः स्यात्। ये वज्रसमान-शरीराः पर्वतशिखर-सदृशाः मल्लाः, तान् बालकयोः कोमलयोः, अपूर्णयौवनयोः, समं कर्तुं कatham?” तत्र, धर्मे विघ्नः स्यात्, यत्र अधर्मः जायते, तत्र स्थातुं न युक्तम्। ज्ञानी सभा दोषान् स्मृत्वा न प्रविशेत्; वदन् वा मौनं वा, अज्ञः पापं प्राप्नोति। कृष्णस्य पद्ममुखं पश्य— शत्रुसंमुखे श्रमस्वेदेन आवृतं, जलार्द्रं पद्मकोषं इव। रामस्य मुखं किम् न पश्यसि? तस्य ताम्रनेत्रं, स्मितेन, क्रोधारुणेन शोभितं, मुष्टिकस्य संमुखे दीप्तम्। धन्याः व्रजभूमयः, यत्र इयं पुरातनः पुरुषः मानुषरूपेण, वनमालाभूषितः, बलरामसहितः, गोपालनं कृत्वा, वेणुं वादयन्, गिरिराजप्रियया चरणं पूजितं, विविधं विहारं करोति। किं तपः कृष्णदर्शनेन व्रजगोप्यः कृतवन्त्यः? ताः तस्य रूपं, सौन्दर्यसारम्, अद्वितीयं, नित्यनूतनं, दुर्लभं, यशः-श्री-वैभवैकनिलयं, नेत्रैः पिबन्ति। धन्याः व्रजनार्यः, यासां मनः परबलाय नमः, गोदुग्धदोहने, गोमयसंवहने, मन्थने, भूमिसमर्पणे, शिशुं झूलयन्त्याः, मार्जने, सर्वकार्ये ताः अश्रुपूरितगद्गदगायनं कुर्वन्ति। प्रातः सायं वा, कृष्णः गोचारणाय गच्छन् वा आगच्छन्, वेणुं वादयन्, तद्वक्त्रस्मितं, करुणावलोकनं द्रष्टुं, व्रजनार्यः शीघ्रं मार्गे आगच्छन्ति। एवं स्त्रियः उक्त्वा, हे भारतश्रेष्ठ, योगेश्वरः हरिः, शत्रुवधाय मनसि संकल्पं अकरोत्। नार्यः भीषणवचनं श्रुत्वा, पितरः, पुत्रस्नेहदुःखेन, तयोः बलं अज्ञाय, महतीं पीडां प्राप्नुवन्। तत्र, सर्वमल्लविद्यया, अच्युतः चाणूरः च, तथा बलः मुष्टिकः च, अन्योन्यं युद्धं अकरोत्। भगवतः अंगप्रहारैः, वज्रपेषणसदृशैः, चाणूरः पुनः पुनः ताडितः, श्रान्तः अभवत्। ततः, श्येनवेगेन, चाणूरः उत्तप्य, द्वौ मूष्टिकौ बद्ध्वा, वेगेन वासुदेवं वक्षसि ताडयामास। स ताडनेन न चचाल, गजे मालेन ताडिते इव। हरिः तस्य भुजौ गृहीत्वा, बहुशः घूर्णितवान्। स तं भूमौ प्रचण्डं क्षिप्त्वा, जीवितं नष्टं, केशमालाव्यस्तः, इन्द्रध्वजः पतितः इव भूमौ निपातितः। एवं मुष्टिकः अपि, बलभद्रस्य मूष्टिप्रहारैः प्रथमं, ततः ताडनप्रहारैः, कम्पमानः, रक्तं मुखात् स्रवत्, पीडितः, जीवितं त्यक्त्वा, वायुविक्षिप्तवृक्षः इव भूमौ पतितः। ततः, रामः श्रेष्ठः, कूटं समीपं आगतम्, वाममूष्टिप्रहारेण, सहजेन, तिरस्कृत्य, हतवान्। तस्मिन्नवसरे, शलः कृष्णपादप्रहारेण शिरसि, तोषलकः च, द्विधा विदारितौ, भूमौ पतितौ। एतेषां चाणूर-मुष्टिक-कूट-शल-तोषलकानां वधेन, शेषमल्लाः, जीवितरक्षणाय, पलायिताः। ततः, गोपालमित्रान् संगृह्य, तैः सह हर्षपूर्वकं क्रीडन्ति, वाद्यनिनादे, नूपुरध्वनौ, नृत्यन्ति। सर्वजनाः रामकृष्णयोः कर्मणि हृष्टाः, काम्सं विहाय, श्रेष्ठब्राह्मणाः, साधवः, “साधु! साधु!” इति शंसन्ति। मल्लश्रेष्ठेषु हतेषु, भोजराजः काम्सः, उद्विग्नः, स्ववाद्यकारान् स्थगयित्वा, इदं उक्तवान्— “वासुदेवपुत्रौ दुष्टौ नगरे निष्कासय; गोपालधनं हर; नन्दं दुर्मेधसं बन्ध; वासुदेवः दुर्मेधाः, तुर्यं हन्त; उग्रसेनं शत्रुपक्षं, अनुयायिभिः सह हन्त।” एवं काम्सस्य गर्ववाक्ये, अक्षरः भगवतः कोपः अभवत्; स शीघ्रं उच्चस्थानं आरुह्य, काम्सं समीपं गतः। तं समीपं आगच्छन्तं मृत्युस्वरूपं दृष्ट्वा, काम्सः, दृढनिश्चयः, आसनात् उत्तप्य, खड्गं कवचं च गृहीत्वा, श्येनः इव व्योम्नि दक्षिणवामं भ्रमन्, शीघ्रं विचरन्। परन्तु, दुर्जयतेजस्वी भगवान्, गरुडः इव सर्पं, तं बलात् गृहीत्वा, केशेषु, किरीटं कम्पयन्, उच्चस्थानात् रंगे निपातितवान्। स्वयं पद्मनाभः, जगत्प्रपन्नः, स्वयम् उपरि पतितवान्। हरिः तस्य मृतदेहं भूमौ तृष्ट्वा, गजं यथा तृष्ट्वा, सर्वलोकं पश्यन्तं, “हाय! हाय!” इति महान् शब्दः उत्पन्नः। स काम्सः, यस्य मनः सदा भयाकुलं, भोजनं, वचनं, गमनं, शयनं, श्वसनं च, सर्वं विष्णुदर्शनं स्मरन्, चक्रायुधं पुरतः पश्यन्, तं दुर्लभं रूपं प्राप्तवान्।