ततः मित्राणि, यथा नृपस्य प्रीत्यर्थं वयं सर्वे मिलित्वा तस्य मनःसन्तोषजनकं कर्म कुर्मः, यतः नृपः सर्वभूतात्मा सन् यदा तुष्यति तदा सर्वे जनाः अपि अस्मासु तुष्यन्ति इति उक्तम्। एतत् श्रुत्वा श्रीकृष्णः समयानुकूलानि वचनानि प्रोक्तवान्, स्वयमेव मल्लयुद्धस्य स्पर्धां स्वीकृत्य यथेष्टं तत्र प्रवृत्तः। वयं भोजराजस्य प्रजाः, वयं च अरण्यवासिनः, सदा तस्य प्रियं करिष्यामः; एषः एव अस्माकं परमः उपकारः इति पुनः प्रतिज्ञातम्। कृष्णः पुनः अवदत्—वयं बालकाः स्मः, अतः समशक्तिभिः सह एव क्रीडिष्यामः, यथा युक्तं तथा; अस्माकं मल्लयुद्धं सम्यक् भवतु, यथा मल्लसमाजः दोषं न आरोपयेत्। तदा चाणूरः प्रत्युवाच—त्वं न बालकः, न च युवा, त्वं तु बलिनां श्रेष्ठः; यतः तव क्रीडया सहस्रबलसम्पन्नः गजः हतः। अतः युवां बलिनां सह एव युद्धं कर्तव्यम्, अत्र कोऽपि निःसरणं नास्ति; मुष्टिकः बलरामेण सह स्पर्धां करोतु, अहं च त्वया, हे वृष्णिवर, बलपरिक्षां करिष्यामि। एवं चतुश्चत्वारिंशदधिकत्रिंशत्तमेऽध्याये ‘कुवलयापीडवधः’ इति नामधेयः, श्रीमद्भागवते महापुराणे परमहंससंहितायां प्रथमस्कन्धस्य पूर्वार्धे समाप्तः। शुक उवाच—एवं निश्चयः पूजितः सन् भगवान् मधुसूदनः रोहिणीसुतसहितः चाणूरमुष्टिकयोः समीपं जगाम। तदा ते हस्तैः हस्तान्, पादैः पादान् बद्ध्वा, परस्परं बलात् आकृष्य, विजयलुब्धौ समरभूताम्। तौ परस्परं मुष्टिभिः, जानुभिः, शिरोभिः, उरसि स्कन्धयोः च आघातं कृत्वा युद्धम् अकरोताम्। परितः परिभ्रम्य, चलनैः, आलिङ्गनैः, क्षेपैः, अग्रगमनैः, प्रतिगमनैः च परस्परं प्रत्युत्तराणि दत्तवन्तौ। उत्थानेन, उन्नयनेन, कम्पनेन, धारणेन च परस्परं जयाय प्रयत्नवन्तौ, पूर्णबलसम्पन्नौ। एवं बलाबलस्य स्पर्धां दृष्ट्वा, सर्वाः स्त्रियः, हे राजन्, तत्र समागत्य, दयया परस्परं समूहेषु समालपन्ति स्म—“हन्त! कति महदधर्मं एतत् राजसभायाम्, यत् बलाबलयोर् युद्धकामना राजानं पुरतः दृश्यते! कथं वज्रसारदেহाः पर्वतप्रख्याः मल्लाः, एतेन अल्पतरौ, न पूर्णयौवनं प्राप्तौ, युवानौ सह समं स्पर्धन्ते? निश्चितं एषा सभा धर्मभ्रंशं प्राप्स्यति; यत्र अधर्मः प्रवर्तते, तत्र कदापि स्थितव्यं न भवेत्। पण्डितः सभायां न प्रविशेत्, सदस्यदोषान् स्मृत्वा; भाषमाणः वा मौनं वा, मूढः पापं प्राप्नोति।” “पश्य कृष्णस्य कमलसदृशं मुखं, शत्रुप्रतिपक्षेण श्रमस्वेदलेपनं, यथा जलसिक्तं कमलकोषं। किं न पश्यसि रामस्य मुखं, ताम्रनेत्रं, स्मितसौरभ्ययुक्तं क्रोधारुणं, यत् मुष्टिकं प्रति प्रभासते? धन्याः खलु व्रजभूमयः, यत्रायं पुरातनः पुरुषः मानुषरूपेण गुह्यः, वनमालाभूषितः, बलरामेन सह गाः चरन्, वंशीवादनपरायणः, गिरिशप्रियाया पाद्यपूजितः, नानाविधविहारैः रमते। का तपः कृतं व्रजयोषितां, येन तस्य रूपं, सौन्दर्यसारं, अतुलं, नित्यनूतनं, दुर्लभं, कीर्तिश्रीवैभवैकनिकेतनं, नेत्रैर् अपि पीयते? धन्यास्ताः व्रजयोषितः, येषां चेतांसि बलिनि भगवति निबद्धानि, या अश्रुपरिप्लुतगद्गदस्वराः, गाः दुहन्त्यः, गोमयं सञ्चिन्वतीः, मन्थनं कुर्वन्त्यः, भूमिं समार्जयन्त्यः, शिशून् दोलायन्त्यः, स्वच्छं कुर्वन्त्यः, यद् यत् कर्म कुर्वन्त्यः, तं गायन्ति। प्रतिदिनं प्रभाते च सायं च, सः गाः चरयन् वा, वंशीवादनं कृत्वा, ताः सुदृशः शीघ्रं मार्गे निर्गच्छन्ति, तस्य हासमधुरमुखं, दयालुनीरिक्षणं च पश्यन्त्यः।" एवं स्त्रीभिः संवाद्यमानासु, हे भारतश्रेष्ठ, भगवान् योगेश्वरः हरिः, शत्रुवधाय मनसि निश्चितवान्। तासां भयङ्करवचनानि श्रुत्वा, मातरः पितरश्च, पुत्रस्नेहशोकविह्वलाः, तयोः बलेन अज्ञाताः, दुःखं प्राप्नुवन्। अच्युतः च तस्य प्रतिद्वन्द्विना, बलः च मुष्टिकेन, सर्वमल्लविद्यया सम्यग् युद्धम् अकरोताम्। भगवतः अंगप्रहारैः, वज्रनिष्पेषसदृशैः, चाणूरस्य देहः पुनःपुनः क्षुण्णः, स च क्लान्तः अभवत्। तदा चाणूरः श्येनवेगेन उत्पत्य, उभाभ्यां मुष्टिभ्यां, क्रुद्धः, वासुदेवं भगवन्तं वक्षसि प्रहारयामास। स तु तेन प्रहारेण न चचाल, यथा पुष्पमालया आहतः गजः; सः च चाणूरं बाहुभ्यां गृहीत्वा, हरिः, बहुवारं परिभ्रम्य, भूमौ प्रचिक्षेप। सः च प्रचण्डेन तलेन पतितः, शिरोमालाविच्छिन्नः, इन्द्रध्वज इव पतितः। एवं बलभद्रः अपि प्रथमं मुष्टिकं मुष्टिप्रहारैः, पश्चात् तलप्रहारेण अत्यन्तं ताडितवान्। सः कम्पमानः, रक्तं वक्त्रात् स्रवत्, पीडितः, प्राणैः विहीनः, भूमौ पतितः, वातेन च्छिन्नतरुः इव। ततः रामः, युद्धविदां श्रेष्ठः, कूटं समागतम्, वामहस्तप्रहारेण, तिरस्कारपूर्वकं, सहजं हत्वा, हे राजन्। तस्मिन् काले, शलः कृष्णपादप्रहारेण शिरसि, तुषलकः च, द्वौ अपि विदारितौ, पतितौ। एवं चाणूरमुष्टिककूटशलतुषलकादीन् निहत्य, अवशिष्टाः मल्लाः, आत्मरक्षणाय, पलायिताः। ततः ते गोपसखान् समाहूय, नृत्यगीतवाद्यैः सहिताः, हर्षेण क्रीडन्ति स्म, नूपुररवमण्डिताः। सर्वे जनाः रामकृष्णयोः कर्मणि प्रमोदिताः; केवलं कंसं विना, श्रेष्ठब्राह्मणाः साधवः च ‘साधु साधु’ इति प्रहृष्टाः। यदा श्रेष्ठमल्लाः निहताः, भोजराजः च विह्वलः, स्ववाद्यकारान् निरस्तवान्, एवं वचनम् अचष्ट—“वसुदेवात्मजौ तौ दुर्जनौ नगरात् निष्कास्येताम्; गोपालानां धनं हृत्यताम्; नन्दः दुष्टबुद्धिः बध्यताम्। वसुदेवः अपि त्वरया हन्यताम्, श्रेष्ठाश्वैः सह; उग्रसेनः च, मम पिता, शत्रुपक्षपाती, स्वजनैः सह निहन्यताम्।