नन्दसुतौ रामकृष्णौ वीर्यशालिनौ मल्लयुद्धविशारदौ इति सर्वे जनाः मन्यन्ते, तौ च राज्ञा आहूतौ, यः तयोः दर्शनकौतुकात् आकाङ्क्षति। यदा राज्ञः कामाः सम्पाद्यन्ते तदा जनानां सर्वेषां कल्याणं निश्चितं सिध्यति—मनसा, कर्मणा, वाचा च; अन्यथा तु विपरीतम् एव स्यात्। गोपाः गोकुलवासिनश्च सदा प्रमुदितचित्ताः वनान्तरेषु गाः चरयन्तः मल्लयुद्धेन क्रीडन्ति स्म। तस्मात्, मित्राणि, यत् राज्ञः प्रीत्यर्थं कर्तव्यं तत् कुर्मः; यः राजा सर्वभूतात्मा सन् तुष्टो भवति, तदा सर्वे प्रजाः अस्मासु सन्तुष्टाः भवन्ति। एवं श्रुत्वा श्रीकृष्णः समयानुकूलानि वचनानि उवाच, स मल्लयुद्धस्य आह्वानं स्वयमेव मनसि चिन्तयन् अभ्यनन्दत्। वयं भोजराजस्य प्रजाः, वयं च वनचराः, सदा तस्य प्रीत्यर्थं यत् कर्तुं शक्यं तत् कुर्मः; एष एव अस्माकं परमः लाभः। वयं बालकाः, ततः समशक्तिभिः सह एव क्रीडिष्यामः, यथोचितं; मल्लयुद्धं निष्पक्षं भवतु, यथा मल्लसभा अस्मसु दोषं न युञ्ज्यात्। तदा चाणूरः उवाच—त्वं न बालः, न च किशोरः, अपि तु बलिनां श्रेष्ठः; तव क्रीडया सहस्रबलसम्पन्नः हस्ती हतः। तस्मात्, युवां बलिनां सह मल्लयुद्धं कर्तव्यं; अत्र न कोऽपि विकल्पः। मुष्टिकः बलरामेण, अहं च त्वया, हे वृष्णिवर, मल्लयुद्धं करिष्यामि। इत्येवम् एकचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः, "कुवलयापीडवधः" इति नाम, श्रीमद्भागवते महापुराणे परमहंससंहितायां दशमस्कन्धस्य पूर्वार्धे समाप्तः। शुक उवाच—एवं निश्चित्य श्रीमधुसूदनः रोहिणीसुतसहितः चाणूरमुष्टिकयोः समीपं जगाम। तत्र तौ मल्लौ हस्तैः पादैश्च परस्परं दृढमाकृष्य, जयस्य स्पर्धया युध्येताम्। तावन्योन्यं भुजाभिः, जानुभिः, शिरसा, उरसि, स्कन्धयोश्च आघातयामासतुः। भ्रमणैः, छलैः, आलिङ्गनैः, क्षेपैः, प्रवेशनिष्क्रमणैश्च अनवरतं प्रतिस्पर्धयामासतुः। उन्नयनेन, उत्पीडनेन, कम्पनेन, धारणेनेति, स्वबलं प्रयुञ्जानौ अन्योन्यं निग्रहीतुम् अयत्सेताम्। एवं शक्तिबलयोः स्पर्धां दृष्ट्वा, समागताः सर्वा नार्यः, हे राजन्, करुणया समूहशः परस्परं वदन्त्यः। हा धिक्! एषा राजसभायाम् अतीव अन्यायः, यत् राजा पश्यन् एव एवं बलदुर्बलयोर्युद्धं काङ्क्षन्ति। कथं वज्रसारशरीराः गिरिशृङ्गसमानाः मल्लाः, एतेन बालयोर्, अल्पतरयौवनयोः, समं युद्धं कुर्वन्ति? नूनं एषा सभा धर्मभ्रंशं प्राप्स्यति; यत्र अधर्म उत्पद्यते तत्र स्थितिः कदापि न कर्तव्या। ज्ञानी जनः सदाभिसभां न प्रविशेत्, तस्य दोषान् स्मरन्; वदन् वा, मौनं वा, मूढः किल पापं लभते। पश्यत कृष्णस्य कमलस्याननं, शत्रुसंमुखे परिश्रमेण स्वेदबिन्दुभिः आवृतं, यथा सलिलसिक्तं कमलमुकुलम्। किं न पश्यथ बलरामस्य मुखं, ताम्रनेत्रं, स्मितमण्डितं, क्रोधारुणं, मुष्टिकस्य संमुखे शोभमानम्? धन्या इमे व्रजभूमयः, यत्रायं पुरातनः पुरुषः मानुषरूपेण गूढः, वनमालाभूषितः, बलरामेण सह गाः पालयन्, वेणुं वादयन्, गिरिशप्रियया पादौ पूज्यमानः, नानाक्रीडाभिः रमते। कियान् तपः कृतवत्यः गोप्यः, याः तस्य रूपं—रम्यतमं, अद्वितीयं, नित्यनूतनं, दुर्लभं, यशः-श्री-वैभवैकनिलयं—नेत्रैः पिबन्ति? धन्याः व्रजन्यस्त्रियः, यासां चेतांसि बलवता भगवति सन्निवेशितानि, या अश्रुपरिप्लुतगद्गदया गिरा गोविन्दं गायन्ति—दुग्धदोहने, गोमयसङ्ग्रहे, मन्थने, भूमिलेपने, शिशुविलोलने, मार्गमर्जने च। प्रातः सायं च, यदा सः गाः चरयितुं गच्छति, अथवा प्रत्यागच्छति, वेणुं वादयन्, तदा सा धन्याः युवतयः शीघ्रं मार्गे निर्गम्य तस्य स्मिताननं, करुणावलोकनं च पश्यन्ति। एवं स्त्रियः वदन्त्यः, हे भरतश्रेष्ठ, श्रीहरिः योगेश्वरः शत्रुवधाय मनसि निश्चित्य तस्थौ। स्त्रीणां भीषणवचनं श्रुत्वा, मातरः पितरश्च स्नेहशोकवशात् अत्यन्तं क्लिश्यन्ति स्म, तयोः पुत्रयोः बलं न ज्ञायन्तः। अच्युतः च प्रतिपक्षेण, बलभद्रः च मुष्टिकेन, सर्वमल्लविद्यया युद्धं प्रचक्रतुः। भगवत्कायस्य वज्रनिपातसमानैः आघातैः बारबारं चाणूरस्य शरीरं क्षतं, स च श्रान्तः अभवत्। चाणूरः श्येनवेगेन उत्पत्य, उभाभ्यां मुष्टिभ्यां कुपितः वासुदेवस्य वक्षसि प्रहारं चकार। स तु तेन प्रहारेण न चचाल, यथा पुष्पमालया हतं गजः; हरिः तस्य भुजौ गृह्य, बहुवारं परिभ्रम्य, भूमौ बलात् प्रक्षिप्य, मरणासन्नः कृतः, तस्य केशमालाः विक्षिप्ताः, इन्द्रध्वज इव पतितः। एवमेव बलभद्रः मुष्टिकं प्रथमं दृढेन पाणिप्रहारं कृत्वा, पश्चात् तलपातेन तं निपातितवान्। स कम्पमानः, रक्तमुखः, पीडितः, प्राणैः विहीनः, भूमौ वातहततरुरिव पतितः। ततः बलरामः, युध्यतां श्रेष्ठः, कूतं समागतं, वामपाणिना तिरस्कृत्य सहजेन प्रहारेण निहन्ति स्म, हे राजन्। तस्मिन्नेव क्षणे, शलः कृष्णपादप्रहारेण शिरसि विदारितः, तोशलकश्च, द्वौ अपि विदारितौ, भूमौ पतितौ। चाणूरमुष्टिककूतशलतोशलकनिहतेषु, शेषाः मल्लाः प्राणरक्षार्थं पलायन्ते स्म। ते च गोकुलमित्रैः सह मिलित्वा, वाद्यनिनादे, नूपुरध्वनिभिः नृत्यन्तः, प्रमोदेन क्रीडन्ति स्म। रमाबलभद्रयोः कर्मणि जनाः सर्वे प्रमोदन्ते स्म; केवलं कंसं विना, श्रेष्ठब्राह्मणाः साधवश्च "साधु! साधु!" इति शंसन्ति स्म।