आत्मदेवः नाम ब्राह्मणः दुःखसागरं प्रविष्टः एकदा तपस्विनं समीपं गत्वा व्यथितः प्राह—“देवाः द्विजातयः च मम दत्तानि सम्यक् न स्वीकुर्वन्ति; पुत्रशून्यतया शोकात् रिक्तः इह आगतः अस्मि जीवितस्य परित्यागाय। पुत्ररहितं जीवितं धिक्, अपत्यरहितं गृहं धिक्; पुत्ररहितस्य धनं धिक्, वंशपरम्पराहीनं धिक्। यां धेनुं पालयामि सा सर्वथा वन्ध्या जाता; यं वृक्षं रोपितवान् तस्यापि फलनं न जातम्। यत् किञ्चित् फलम् गृहं आगच्छति तत् शीघ्रं नश्यति; दुःखितस्य पुत्ररहितस्य जीवितस्य किम् लाभः?” इति विलप्य सः ब्राह्मणः तपस्विनं समीपं दुःखेन रुदन् स्थितः। तस्य दुःखम् दृष्ट्वा तस्मिन् तपस्विनस्य हृदि महान् दया उत्पन्ना। ततः योगबलात् ललाटे अक्षरमालां च सम्यक् ज्ञात्वा सः तपस्वी ब्राह्मणं विस्तरेण उवाच—“पुत्रकामनारूपं अज्ञानं त्यज; कर्मगतिः बलवती। विवेकं प्राप्त्वा संसारकामनां परित्यज। ब्राह्मण, आजि तव भाग्यं दृष्टवान् अस्मि; सप्त जन्मानि पुत्रः न भविष्यति। पूर्वे सगरः अपत्यार्थे दुःखं अनुभूतवान्; अतः वंशकांक्षां त्यज, संन्यासे सर्वथा सुखम् अस्ति।” इति उक्त्वा तपस्वी तं ब्राह्मणं उपदेशं दत्तवान्। ब्राह्मणः प्रत्युत्तरं दत्तवान्—“मम विवेकस्य किम् उपयोगः? बलात् पुत्रं देहि; अन्यथा तव पुरतः शोकात् जीवितं त्यजामि। पुत्रादिसुखरहितः संन्यासः शुष्कः; गृही पुत्रपौत्रैः परिवृतः लोके जीवति।” ब्राह्मणस्य दृढतां दृष्ट्वा तपस्वी तपोबलसम्पन्नः पुनः उक्तवान्—“चित्रकेतुः भाग्यरेखाः मार्जित्वा दुःखं प्राप्तवान्। भाग्यविरोधे प्रयत्नः निष्फलः; तव पुत्रे सुखं न भविष्यति। तव दृढकामनां दृष्ट्वा किं वदामि?” इति। ततः तपस्वी तस्य पत्नीं अनिच्छन्तीं दृष्ट्वा एकं फलम् दत्त्वा उक्तवान्—“एतत् फलम् पत्न्या सह भक्षय; ततः पुत्रः भविष्यति। सत्यता, शुद्धिः, दया, दानम्, एकवारं भोजनम्—एतानि वर्षमेकं स्त्री पालनियानि; तेन पुत्रः अतिशुद्धः भविष्यति।” इति उक्त्वा योगी तत्रतः निर्गतः; ब्राह्मणः स्वगृहं प्रत्यागतः, फलम् पत्न्याः हस्ते स्थापयित्वा स्वकार्यं कर्तुं गतः। युवती पत्नि, कुचला, सख्यः पुरतः रुदन्ती उक्तवती—“अहो, चिन्तया व्याकुला अस्मि; अहं फलम् न खादामि। फलभक्षणेन गर्भधारणं भविष्यति; गर्भेण उदरं वृद्धिं गमिष्यति; अल्पभोजनात् बलहीना भविष्यामि—ततः गृहकार्यं कथं करिष्यामि? यदि भाग्येन ग्रामे करको आगच्छेत्, गर्भवती कथं रक्षां करिष्यामि? यदि गर्भः शुकवत् स्थितः, कथं गर्भात् निष्कासयिष्यामि? यदि गर्भः पार्श्वतः निर्गच्छेत्, मरणं भविष्यति; प्रसवः दुःखदः—अहं कोमला कथं सहिष्यामि? यदि विलम्बं करिष्यामि, सहपत्नी सर्वं हरिष्यति; सत्यशुद्ध्यादिव्रतं पालनं कठिनं दृश्यते। शिशुं पालनं, गर्भिण्याः दुःखं—मम मनसि वन्ध्या वा विधवा सुखिनी इति।” इति दुर्विचारैः फलम् न खादति; पतिः पृष्ट्वा, सा उक्तवती—“अहं खादितवती, खादितवती।” एकदा तस्या अनुजा स्वयम् आगता; तस्या उपस्थित्यां सर्वं उक्तवती—“बहु दुःखिता अस्मि, किं करवाणि, सखे?” अनुजा प्रत्युत्तरं दत्तवती—“अहं गर्भवती; प्रसवात् तव शिशुं दास्यामि। तावत् गृहं स्थित्वा, गर्भिणीव वर्तस्व, सुखेन जीव। पतिं किञ्चित् धनं दत्वा, सः बालकं दास्यति। जनाः वदिष्यन्ति—‘षष्ठमासे शिशुः मृतः’; अहं बालकं पालयिष्यामि, प्रतिदिनं तव गृहं आगम्य। परीक्षणार्थं फलम् धेनवे अर्पय; एतत् सर्वं स्त्रीस्वभावात् एव कृतम्।” ततः कालक्रमेण स्त्री बालकं प्रसूतवती; पिता बालकं आनयित्वा धुन्धुल्यै गुप्तं दत्तवान्। सा पतिं उक्तवती—“आरोग्ययुक्तः बालकः जातः; सर्वेषां हर्षः जातः, आत्मदेवः पुत्रं प्राप्तवान्।” सः द्विजातिभ्यः दानं दत्त्वा जातकर्मादिकं कृतवान्; द्वारे शुभगीतं वाद्यं च अभवत्। पतिं पुरतः उक्तवती—“मम स्तनयोः क्षीरं न अस्ति; अन्यया स्तन्यं निष्कासितम्, कथं शिशुं पालयिष्यामि?” सहपत्नी पुत्रं प्रसूतवती, तस्य शिशुः मृतः; तां गृहं आनय, तया तव शिशुः पालनियः। सर्वं पतिना पुत्ररक्षणार्थं कृतम्; माता बालकस्य नाम धुन्धुकारी इति कृतवती। त्रिमासानन्तरं सा धेनुः वत्सं प्रसूतवती—सर्वाङ्गसुन्दरं, दिव्यं, निर्मलं, सुवर्णसदृशं। तद् दृष्ट्वा ब्राह्मणः हर्षितः स्वयं जातकर्मादिकं कृतवान्; अद्भुतं मन्यन्ते जनाः, दृष्टुम् समागताः। “आत्मदेवस्य भाग्यं जातम्—धेनोः पुत्रः जातः, दिव्यरूपः, अद्भुतः।” भाग्यवशात् तस्य रहस्यं कश्चन न जानाति; बालकस्य गौरवर्णं कर्णं दृष्ट्वा ‘गोकर्णः’ इति नाम कृतम्। कालक्रमेण उभौ पुत्रौ युवौ जातौ; गोकर्णः विद्वान् विवेकी च अभवत्, धुन्धुकारी अतिवैष्णवः। सः स्नानशुद्ध्यादि नाचरति, अयुक्तं खादति, क्रोधहीनः, दुरार्जनं करोति, शवहस्तेन खादति। एवं आत्मदेवस्य पुत्रशोकः, तपस्विनः अनुग्रहः, स्त्रीणां च स्वभावः, गोकर्णधुन्धुकारीयोः जन्मकथा भगवद्भावेन संप्राप्ता।