गोप्यः सदा स्मितावलोकनमुखं श्रीकृष्णं दृष्ट्वा, सर्वदुःखक्लेशान् हर्षेण तितीर्षन्ति। तं वदन्ति—यदुवंशः, यः पूर्वं कीर्तिमान्, तेन संरक्षणेन सम्पत्तिं, यशः, महत्त्वं च प्राप्स्यति। अयं तु तस्य ज्येष्ठः भ्राता, श्रीरामः, पद्मनयनः, येन प्रलम्बः, वत्सकः, बकः, अन्ये च निहताः। एवं जनाः परस्परं जल्पन्तः, वाद्यनिनादे सञ्जाते, चाणूरः कृष्णरामयोः प्रति इदं वचनं उवाच— "नन्दसुतौ, हे राम, युवां वीर्यशालिनौ मल्लविद्यायाम् निपुणौ, राज्ञा द्रष्टुम् उत्सुकः आहूतौ। यदा राज्ञः इच्छाः सन्तुष्टाः, तदा जनाः तस्य चिन्तया, कर्मणा, वचसा च कल्याणं प्राप्नुवन्ति; विपरीतं तु अन्यथा। गोपगोपाः सदा हर्षपूर्णाः, वनान्तरे गवां पालनकाले मल्लक्रीडां प्रकटयन्ति। अतः, मित्राणि, यत् राज्ञः प्रियं, तत् कुर्याम; यः सर्वभूतात्मा राजा तुष्टः, तदा सर्वाणि भूतानि अस्माभिः तुष्टानि भवन्ति।" एवं श्रुत्वा, कृष्णः, समयानुकूलं वचनम् उक्त्वा, स्वयम् इच्छितः मल्लयुद्धं स्वीकृतवान्। "वयं भोजराजस्य प्रजाः, वनवासिनः च, सदा तस्य प्रियं करिष्याम; एषः सर्वश्रेष्ठः अनुग्रहः। वयं बालकाः, समानबलैः सह क्रीडिष्याम; यथायोग्यं मल्लयुद्धं भवतु, यथा मल्लासभा अस्मासु दोषं न युञ्ज्यात्।" चाणूरः उवाच—"त्वं न बालः, न युवा; त्वं बलिनां श्रेष्ठः; तव क्रीडया सहस्रबलिनं गजं निहतम्। अतः, युवां बलिनां सह मल्लयुद्धं कुरुतम्; इह न कोऽपि पलायनम्। मुष्टिकः बलरामेण युध्यतु; अहं तु, वृष्णिवंशज, त्वया सह बलं दर्शयामि।" एवं चतुश्चत्वारिंशदधिकत्रिंशः अध्यायः समाप्तः—'कुवलयापीडवधः'—दशमस्कन्धस्य पूर्वार्धे, श्रीमद्भागवते महापुराणे, परमहंसपरमायाम्। शुकः उवाच—एवं तस्य संकल्पः सम्मानितः; तदा भगवान् मधुसूदनः, रोहिणीसुतः च, चाणूरमुष्टिकयोः समीपं गतौ। हस्तैः हस्तान्, पादैः पादान् बद्ध्वा, बलात् एकमेकं आकर्षन्ति, जयाकाङ्क्षिणः। ते परस्परं मुष्टिभिः, जानुभिः, शिरोभिः, वक्षसा, स्कन्धैः च प्रहारं कुर्वन्ति। परिक्रमेण, छलैः, आलिङ्गनेन, क्षेपैः, आगमनेन, प्रतिगमनेन च, सततं परस्परं प्रत्युत्तरं ददाति। उत्थानेन, उच्चानेन, कम्पनेन, गृहीत्वा च, प्रत्येकः अन्यं पराजितुं सम्पूर्णबलं प्रयुञ्जते। एतद् बलाबलयुद्धं दृष्ट्वा, तत्र स्त्रियः, राजन्, करुणया समूहेन परस्परं जल्पन्ति—"हाय, किम् एतत् महद् अन्यायं राजसभायाम्, यत् बलाबलयुद्धं राज्ञः पुरतः इच्छन्ति! किम् पर्वतशिखराभः वज्रसारशरीराः मल्लाः, एतयोः युवयोः, अल्पतरुणयोः, सौम्ययोः सह युध्यन्ति? निश्चितं, एषा सभा धर्मभ्रंशं प्राप्स्यति; यत्र अधर्मः जायते, तत्र स्थातुं न युक्तम्। ज्ञानी सभा दोषान् स्मृत्वा न प्रविशेत्; वदन् वा मौनम् वा, अज्ञः पापं प्राप्नोति।" "पश्य कृष्णस्य पद्मवदनं, शत्रुं प्रति यत्नेन स्वेदेन आच्छन्नम्, जलसिक्तं पद्मकोषं इव। किम् न पश्यसि रामस्य मुखं, ताम्राक्षं, स्मितेन, क्रोधारुणेन च शोभितम्, यः मुष्टिकं प्रति तिष्ठति? धन्याः व्रजभूमयः, यत्र अयं पुरातनः पुरुषः, मानुषरूपेण गुप्तः, वनमाल्यालङ्कृतः, बलरामेण सह गोपालनं करोति, वेणुं वादयति, पादौ गिरिराजप्रियया पूजितौ, विविधैः क्रीडाभिः रमते।" "किं तपः गोप्यः कृतवत्यः, यत् तस्य रूपं—रमणीयताया आत्मा, अद्वितीयं, क्षणे क्षणे नूतनं, दुर्लभं, कीर्तिसंपदाम् एकमेव आश्रयम्—दृष्ट्वा, नेत्रैः पिबन्ति? धन्याः व्रजनार्यः, यासां मनः बलिनि भगवति भक्तम्, या विलापेन, अश्रुपूरितकण्ठेन, गवां दुहने, गोमयं सञ्चिन्वन्त्याः, मन्थने, भूमौ लिप्यन्त्याः, शिशुं डोलयन्त्याः, स्वच्छीकरणे वा, यत् कर्म, तस्मिन् गीतं कुर्वन्ति।" "प्रातः सायं च, यदा सः गोष्ठं गच्छति वा, गोभिः सह प्रत्यागच्छति वा, वेणुं वादयन्, तदा भाग्यवन्त्यः युवतयः शीघ्रं पन्थानम् आगच्छन्ति, तस्य स्मितं, करुणावलोकनं च द्रष्टुम्।" एवं स्त्रियः जल्पन्त्यः, भारतश्रेष्ठ, योगेश्वरः भगवान् हरिः, मनसि शत्रुवधाय संकल्पं कृतवान्। तासां भयकरं वचनं श्रुत्वा, पितरः पुत्रयोः अनुग्रहशोकवशात् दुःखिताः, तयोः बलं न जानन्तः, महद् क्लेशं प्राप्नुवन्। विविधैः मल्लकौशलैः अच्युतः च प्रतिपक्षः च युध्यन्ति, बलरामः मुष्टिकः च यथा। भगवतोऽङ्गप्रहारैः, वज्रनिपातसदृशैः, चाणूरः शरीरं पुनः पुनः क्षतं, श्रान्तः अभवत्। तदा, श्येनगत्या, चाणूरः उद्यतवान्, उभौ मुष्टिकौ कृत्वा, क्रोधेन वासुदेवस्य वक्षसि प्रहारं कृतवान्। सः तस्मात् प्रहारेण न चलितः, यथा हारपातेन गजः; हरिः तस्य भुजौ गृहीत्वा, बहुशः परिभ्रम्य, भूमौ प्रचिक्षेप। सः जीवितं सन्निकृष्टं, केशमाल्यं विक्षिप्तम्, इन्द्रध्वजः पतितः इव भूमौ पतितः। एवं बलभद्रेण प्रथमं मुष्टिकः मुष्टिप्रहारैः प्रहृतः, ततः तेन ताडनं कृतम्। सः कम्पितः, रक्तं मुखात् स्रवत्, पीडितः, जीवितं त्यक्त्वा, वातेन पतितवृक्षः इव भूमौ पतितः। ततः, रामः, योधिषु श्रेष्ठः, कूटं, समीपं आगतम्, वामपाणिना तिरस्कारपूर्वकं प्रहारेण सहजेन निहतवान्, राजन्। एवं कथा श्रीमद्भागवते दशमस्कन्धे, कुवलयापीडवधाद्यायाद्यन्ते, भगवान् कृष्णरामयोः मल्लयुद्धं, गोप्यः, जनाः, स्त्रियः च, तेषां भावान्, धर्मादर्शं च, वर्णितम्।