स एव गवां गोपानां च वनदाहतः पावकात् उद्धारकः अभूत्। तेनैव कालियः फणिनः निगृहीतः, इन्द्रस्य च गर्वो धूतः। सप्त दिनानि स एकेनैव हस्तेन महत्तमं गोवर्धनं गिरिं धृत्वा, गोकुलं वर्षवातविद्युतः प्रभवान् उपद्रवान् प्रतिपद्य अपालयत्। गोप्यः अपि तस्य सदा स्मितस्निग्धवदनं साक्षात् पश्यन्त्यः सर्वान् क्लेशान् श्रमं च प्रमोदेन अतिचक्रुः। जनाः वदन्ति—एषः श्रीमतो यदुकुलस्य, यः पूर्वमेव कीर्तिमान्, तेन रक्षितः ऐश्वर्यं यशः महत्त्वं च अवाप्स्यति। अयं च तस्य ज्येष्ठभ्राता, श्रीरामा, कमललोचनः, येन प्रलम्बः हतः, वत्सकः बकः च अन्ये च निहतानि। एवं जनाः परस्परं संवादं कुर्वन्तः, वाद्यनिनादैः च गृहीताः, चाणूरः कृष्णं रामं च इदं वचनं अब्रवीत्— "नन्दसुतौ, हे राम, युवां वीर्यशालिनौ मल्लविद्याम् अनुष्ठातुम् अर्हथः, नृपस्य आज्ञया आहूतौ च।" "राज्ञः कामः सम्पूर्यते चेत्, तदा जनाः चिन्तया कर्मणा वाचा च कल्याणम् अवाप्नुवन्ति; अन्यथा तु विपरीतम्।" "गोपाः च निरन्तरं प्रमुदिताः, वने गाः चरयन्तः मल्लक्रीडां प्रकटयन्ति। तस्मात्, वयम् अपि राज्ञः प्रीत्यर्थं यथोचितं आचरामः; यः सर्वभूतस्वरूपः राजा तुष्टः, तदा सर्वे प्रजाः अपि अस्मासु तुष्टाः भवन्ति।" इति श्रुत्वा, क्रीडायाः मल्लयुद्धस्य च इच्छया, काले देशे च यथोचितं वचनं कृष्णः उवाच— "वयं भोजराजस्य प्रजाः, वने वसन्तः अपि, तस्य प्रियं सर्वदा करिष्यामः; एष एव अस्माकं परमः लाभः।" "वयं बालकाः, समबलेनैव सह क्रीडिष्यामः; यथोचितं मल्लयुद्धं भवतु, न च मल्लसभा अस्मासु दोषं पश्येत्।" चाणूरः उवाच— "त्वं न बालः, न च किशोरः; त्वं बलिनां श्रेष्ठः, यः क्रीडया सहस्रबलं गजम् अपि हन्तुम् अशकत्। तस्मात्, युवां बलिनः सहैव मल्लयुद्धं कर्तुम् अर्हथः; अत्र निवृत्तिः नास्ति। मुष्टिकः बलरामेण सह स्पर्धां करोतु, अहम् अपि, हे वृष्णिकुलोत्पन्न, त्वया सह बलयुद्धं करिष्यामि।" एवं कुवलयापीडवधाख्यायाः त्रिचत्वारिंशत्तमः अध्यायः श्रीमद्भागवते महापुराणे दशमस्कन्धस्य पूर्वार्धे समाप्तः। शुक उवाच— "एवं निश्चित्य, भगवतः मतं पूजितम् अभवत्। तदा मधुसूदनः रोहिणीसुतः च चाणूरमुष्टिकाभ्यां समीपं जग्मतुः। तत्र हस्तैः हस्तान्, पादैः पादान् बद्ध्वा, परस्परं बलात् आकर्षन्तः विजयाय उत्सुकाः अभवन्।" "ते अन्योन्यं मुष्टिभिः जानुभिः शिरोभिः च, वक्षसा स्कन्धाभ्यां च ताडयामासुः। परिवर्तनैः, भ्रमणैः, आलिङ्गनैः, क्षेपणैः, अग्रगमनैः, प्रतिगमनैः च निरन्तरं प्रतिपक्षं प्रत्युत्तरं ददुः।" "उद्यमनैः, उच्चालयनैः, कम्पनैः, गृहणैः च परस्परं बलसंपन्नः बलहीनं वा जेतुम् अयत्नन्।" एवं तत्र प्रेक्षकेषु स्त्रीषु, हे राजन्, तद्वैरूप्यं दृष्ट्वा, दयार्द्रचित्ताः समूहशः परस्परं वदन्त्यः अब्रुवन्— "हा हन्त! किमिदं महदधर्मं राजसभायाम्, यत् बलिनां दुर्बलानां च युद्धे राज्ञः साक्षात् पश्यतः स्पर्धा क्रियते?" "कथमेतौ मल्लाः, वज्रसारदृढदेहाः, पर्वतसन्निभाः, एतेनौ किशोरयोर्, न तु यौवनं प्राप्तयोः, युज्यन्ते?" "ध्रुवं एषा सभा धर्मभ्रंशं प्राप्स्यति; यत्र अधर्मः जायते, तत्र स्थितिः न कर्तव्या।" "पण्डितः न कदापि तादृशीं सभां प्रविशेत्, सदस्यदोषान् स्मृत्वा; वदन् वा मौनं वा, अज्ञः पापं प्राप्नोति।" "पश्यत कृष्णस्य कमलसदृशं वदनं, शत्रौ प्रत्यागतः स्वेदबिन्दुभिः आवृतम्, जलार्द्रं नूत्नपद्ममिव।" "किं न पश्यथ रामस्य वदनं, ताम्रनयनं, स्मितरागसंयुक्तम्, कोपरोषेण शोभमानम्, मुष्टिकस्य सम्मुखे स्थितम्?" "धन्याः व्रजभूमयः, यत्रायं सनातनः पुरुषः, मानुषरूपेण गूढः, वनमालाभिः भूषितः, बलरामेण सह गोचारणं कुर्वन्, वेणुं वादयन्, गिरिशप्रियायाः पादैः पूजितः, नानाविधक्रीडाभिः रमते।" "किम् तपः कृतम् गोपीनां, याः तस्य रूपम्—सौन्दर्यसारं, अनन्यतुल्यम्, क्षणे क्षणे नूतनम्, दुर्लभम्, ऐश्वर्यश्रीकीर्तिसदनम्—नेत्राभ्यां पिबन्ति?" "धन्याः व्रजयोषितः, या भगवति बलिनि मनः समर्प्य, अश्रुपरिप्लुतया वाचा तं गायन्ति—दुग्धमन्थनाय, गोमयसम्भरणाय, रजःलेपनाय, शिशुवलनाय, मार्जनाय वा स्वकार्येषु।" "प्रातः सायं च, स गोपालैः सह गाः चरयन्, वेणुं वादयन्, हसितमुखं दयालुकटाक्षं द्रष्टुं, ताः कन्यकाः शीघ्रं मार्गे निर्गच्छन्ति।" एवं स्त्रीणां संवादे, भारतश्रेष्ठ, योगेश्वरः हरिः शत्रुवधाय मनसि निश्चितवान्। तासां भयावहानि वचनानि श्रुत्वा, तयोः पुत्रयोः प्रति स्नेहशोकविह्वलाः पितरः तद्बलं अजानन्तः दुःखिताः अभवन्। ततः सर्वैः मल्लयुद्धकौशलैः अच्युतः च तस्य प्रतिद्वन्द्वी च, बलरामः च मुष्टिकः च, अन्योन्यं युद्धं प्रचक्रतुः। भगवत्-शरीरस्य वज्रनिपातसंहतिभिः ताडनैः, चाणूरस्य शरीरं पुनः पुनः क्षुण्णम्, स च श्रान्तः अभवत्। चाणूरः श्येनवेगेन उत्पत्य, उभाभ्यां मुष्टिभ्यां संकुच्य, क्रुद्धः वासुदेवस्य वक्षसि प्रहारम् अकरोत्। स तु तेन प्रहारेण न चचाल, यथा गजे पुष्पमालया प्रहृतः। हरिः तस्य भुजौ गृहित्वा, बहुशः परिवर्त्य, भूमौ सुदृढं प्राक्षिपत्। स प्राणैः विहीन इव, केशमालाभ्यां विकीर्णः, इन्द्रध्वज इव पतितः भुवि पतितः। एवं बलभद्रः अपि मुष्टिकं प्रथमं मुष्टिना बलवत् ताडितवान्, ततः पाणिना कठिनतरं प्रहृतवान्।