ततः तत्र उपस्थिताः जनाः कृष्णं रामं च दृष्ट्वा, तद्वदनं तद्विलोकनं तद्विलासं तद्वदनस्मितं च नेत्रैः पिबन्तः, जिह्वया च ललन्तः, नासिकया च घ्राणं कुर्वन्तः, बाहुभिः च आलिङ्गन्तः, तेषां भावः आसीत्। तदनन्तरं, तेषां मध्ये, यथाऽपि पूर्वं दृष्टं श्रुतं च, तद् रूपम् गुणाः माधुर्यं धैर्यं च स्मृतवन्तः, पुनः पुनः तद् स्मरणं कृतवन्तः। तौ हि भगवतः साक्षात् अवतारौ हरिः नारायणः एव, यद् वसुदेवगृहं अंशेन अवतरत्। स देवकीसुतः, गोकुलं नीतः, तत्र गुप्तं स्थित्वा, नन्दगृहे वृद्धिं गतः। तेन पूतनाऽसुर्या विनष्टा, चक्रवता दैत्यः हतः, अर्जुनः गुह्यकः, केशी, धेनुकः च अन्ये तादृशाः विनष्टाः। तेन गवां गोपालानां च वनदावानलात् उद्धारः कृतः, कालियः सर्पः निगृहीतः, इन्द्रस्य गर्वः अपि शमितः। सप्तदिनानि एकेन हस्तेन महागिरिं उत्थाप्य, गोकुलं वर्षवाततोयाशनिः इत्यादिभ्यः रक्षितम्। गोप्यः तस्य स्मितं स्नेहपूर्णं मुखं सदा पश्यन्त्यः, सर्वदुःखानि श्रमं च हर्षेण अतिक्रान्ताः। जनाः वदन्ति—यद् तेन एषा यदुवंशः, प्रसिद्धः, तस्य समृद्धिः कीर्तिः महत्त्वं च अवाप्तम्, संरक्षणेन। अयं च तस्य ज्येष्ठः भ्राता, श्रीरामः, पद्मनयनः, येन प्रलम्बः हतः, वत्सकः बकः च अन्ये च विनष्टाः। एवं जनाः परस्परं भाषमाणाः, वाद्यनिनादः प्रवृत्तः, तदा चाणूरः कृष्णं रामं च इदं उवाच। "हे नन्दसुतौ, हे राम, युवां वीरौ, मल्लविद्यायां निपुणौ, राजा युवां द्रष्टुम् इच्छति, तेन आह्वयितौ।" "यदा राज्ञः इच्छाः पूर्णाः, तदा जनाः यथायोग्यं कल्याणम् अवाप्नुवन्ति; विपरीतं तु अन्यथा।" "गोपाः गोपालकाः च सदा हर्षपूर्णाः, गवां पालनकाले वनमध्ये मल्लक्रीडां कृतवन्तः।" "तस्मात्, मित्राणि, यद् राज्ञः प्रियं तद् कुर्याम; यदा राजा सर्वभूतस्वरूपः तुष्टः, तदा सर्वे प्राणीणि अस्माभिः तुष्टाः।" एतद् श्रुत्वा, कृष्णः समयानुकूलं वचनं उवाच, मल्लयुद्धस्य स्वयम् इच्छया तद् स्वीकृतवान्। "वयं भोजराजस्य प्रजाः, वनवासिनः अपि, तस्य प्रियं सदा करिष्यामः; एषा सर्वोत्तमा तुष्टिः।" "वयं बालकाः, समबलैः सह क्रीडिष्यामः; यथायोग्यं मल्लयुद्धं भवतु, यथा मल्लसंसदः दोषं न कुर्यात्।" चाणूरः उवाच—"त्वं न बालः न युवान्; त्वं बलिनां अग्रगण्यः, तव क्रीडया सहस्रबलवान् गजः हतः।" "तस्मात्, युवां बलिनैः सह मल्लयुद्धं कुर्याताम्; न किञ्चित् पलायनम्। मुष्टिकः बलरामेण युध्यतु, अहं तु, हे वृष्णिवंशज, त्वया सह बलं प्रयोजयामि।" एवं, श्रीमद्भागवते महापुराणे, पारमहंसानां शास्त्रे, दशमस्कन्धस्य पूर्वार्धे, 'कुवलयापीडवधः' नाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः समाप्तः। शुकः उवाच—एवं तस्य निश्चयः सम्मानितः, भगवान् मधुसूदनः रोहिणीसुतः च, चाणूरं मुष्टिकं च समीपं गतौ। हस्तैः पादैः च परस्परं गृहीत्वा, बलपूर्वकं आकर्षन्तः, विजयाय उत्सुकौ। बाहुभिः, घुटकैः, शिरसा, उरसा, स्कन्धैः च परस्परं ताडयन्तः। परिक्रमणैः, छलैः, आलिङ्गनैः, प्रक्षेपैः, आगमने, प्रतिगमने च, सततं प्रतिपक्षं निवारयन्तः। उत्थाने, उच्चालयने, कम्पने, धारणे च, परस्परं पराजयितुम् यत्नवन्तः, बलम् प्रयुक्तवन्तः। तत्र, बलाबलयुद्धं दृष्ट्वा, समस्ताः महिलाः, हे राजन्, करुणया समूहैः परस्परं उचुः। "हाय, किम् एतद् महान् अन्यायः राजसभायाम्, यत् बलाबलयुद्धं राज्ञः साक्षात् प्रेक्षणे इच्छन्ति!" "कथं वज्रसमानशरीराः पर्वतप्रभाः मल्लाः, एताभ्यां युवाभ्यां, अल्पवयस्काभ्यां, मृदुलशरीराभ्यां सह युध्यन्ति?" "नूनं, अयं सभा धर्मभ्रंशं प्राप्स्यति; यत्र अधर्मः जायते, तत्र स्थातुम् न उचितम्।" "पण्डितः सभा दोषं स्मृत्वा न प्रविशेत्; वदन् वा मौनम् वा, अज्ञः पापम् आप्नोति।" "कृष्णस्य पद्मवदनं पश्य, युध्दे शत्रुं प्रति, श्रमस्वेदेन आवृतम्, जलसिक्तं पद्मकोषं इव।" "रामस्य मुखं न पश्यसि किम्, ताम्राक्षं, स्मितेन क्रोधरागेण शोभितम्, युध्दे मुष्टिकं प्रति दीप्तम्।" "धन्याः व्रजभूमयः, यत्र अयं पुरातनः पुरुषः, मानुषरूपेण गुप्तः, वनमालया भूषितः, बलरामेण सह गोपालनं कुर्वन्, वेणुं वादयन्, गिरिराजप्रियायाः चरणैः पूजितः, विविधैः क्रीडाभिः रमते।" "किम् तपः गोप्यः कृतवन्त्यः, यत् तस्य रूपं—सौन्दर्यसारं, अप्रतिमं, नित्यनूतनं, दुर्लभं, कीर्तिलक्ष्मीसाम्राज्यैकनिलयं—नेत्रैः पिबन्त्यः?" "धन्याः व्रजस्त्रियः, यासां मनः बलिनि भगवति, याः अश्रुपरिपूर्णया गिरया गायन्त्यः, दुग्धदोहने, गोमयसंवर्धने, मंथने, भूमिसंस्कारणे, शिशुसञ्चलने, मार्जने वा, यत् किमपि कार्यम्।" "प्रातः सायं च, यदा सः गोपालनाय गच्छति वा, गोभिः सह आगच्छति वा, वेणुं वादयन्, तद्वदनस्मितं दयालु दृष्टिं द्रष्टुं, सौभाग्यशालिनीः युवतयः शीघ्रं मार्गे निष्क्रान्ताः।" एवं महिलाः भाषमाणाः, हे भारतश्रेष्ठ, भगवान् योगेश्वरः हरिः, शत्रुवधाय मनसि निश्चयं कृतवान्। तेषां भयपूर्णं वचनं श्रुत्वा, मातापितरः, पुत्रयोः स्नेहशोकात् व्याकुलाः, तयोः बलं न ज्ञात्वा, दुःखम् अनुभूतवन्तः। अच्युतः च प्रतिपक्षः च, यथाबलमल्लविद्यया युद्धं कृतवन्तः; बलरामः मुष्टिकः च तद्वद्। एवं श्रीकृष्णबलरामयोः महायुद्धं, गोप्यः जनाः च तद् विलोक्य, तद् गुणं, तद् रूपं, तद् लीला च स्मृत्वा, हर्षशोकयुताः, तत्र तत्र वार्ता कृतवन्तः।