राजन्, यदा कुवलयापीडो हतः, तदा तौ दुर्जयौ वीरौ दृष्ट्वा, दृढनिश्चयः कंसः अपि महान् उद्वेगं मनसि जग्राह। तौ च बलिनौ भ्रातरौ विविधवस्त्राभरणमाल्यवस्त्रैः भूषितौ, रंगभूमिं प्रविशन्तौ, यथानटश्रेष्ठौ स्वभूमिकां संप्राप्नुतः, सर्वेषां जनानां चित्तं तेजसा आकर्षयन्तौ, शोभां प्राप्नुतः। तौ परमपुरुषौ दृष्ट्वा, नगरजनाः ग्राम्याश्च जनाः वेदिकासु उपविष्टाः, हर्षवेगेन चक्षुषा मुखेन च स्पन्दमानाः, तयोः मुखदर्शनात् अतृप्ताः अभवन्। तेषां चक्षुषा पिबन्ति, जिह्वया च लिढन्ति, नासया च घ्राणयन्ति, बाहुभिः च परिष्वज्य सुखं लभन्ते इव। ते परस्परं समालोच्य, यथादृष्टश्रुतपूर्वं सौन्दर्यगुणमाधुर्यशौर्यानि स्मृत्वा, पुनः पुनः विस्मयं ययुः। मन्यन्ते—एते हि साक्षात् भगवतः हर्याः नारायणस्यैवांशावतारौ, वसुदेवगृहे आवतीर्णौ। स देवक्याः वास्तवतः जातः, ततः गोकुलं नीतः, नन्दगृहे रहसि स्थित्वा किञ्चित्कालं व्यतीत्य, तत्रैव वर्धितः। स एव पूतनां निहन्ति, चक्रवाट् दानवं च हन्ति, अर्जुनं गुह्यकं, केशीं, धेनुकं च तथा अन्यांश्च दैत्यान् नाशयति। तेन गवां गोपालानां च वनदावानलात् उद्धरणं कृतम्, कालियः सर्पः निगृह्य, इन्द्रस्य मदः अपि शमितः। सप्त दिनानि एकेन हस्तेन महागिरिं धृत्वा, गोपुरं वर्षवातविद्युतः रक्षितम्। गोप्यः तु सदा तस्य सस्मितं वदनं विलोक्य, सर्वक्लेशपरिश्रमान् हृष्टा अतिक्रामन्ति। जनाः वदन्ति—एतेनैव पावनः यदुवंशः, यः पूर्वं प्रतिष्टितः, रक्षितः स्यात्, कीर्तिं महत्त्वं च प्राप्स्यति। अयं च तस्य ज्येष्ठभ्राता, श्रीरामः, कमलनयनः, येन प्रलम्बो हतः, वत्सकः बकः च तथा अन्ये अपि। एवं जनाः परस्परं भाषमाणाः, वाद्यनिनादे समुपस्थिते, चाणूरः कृष्णबलरामौ इदं वचनं अब्रवीत्— "नन्दसुतौ, हे राम, युवां वीर्यशालिनौ, मल्लविद्यायाम् निपुणौ, नृपतेः आदेशेन आहूतौ; राजा द्रष्टुम् उत्सुकः। राजा यदा तुष्टः, तदा जनाः मनसा, कर्मणा, वाचा च कल्याणं प्राप्नुवन्ति; अन्यथा न भवति। गोकुले गोपालकाः सदा हृष्टाः, गवां पालनकाले वनान्तरे मल्लक्रीडां कुर्वन्ति। तस्मात्, मित्रे, यत् राजानं तुष्टिं यच्छति, तत् कुर्याम; स हि सर्वभूतात्मा राजा तुष्टः सन्, सर्वे प्रजा: अस्मासु तुष्टाः भवन्ति।" एवमुक्त्वा, श्रीकृष्णः समयानुकूलं वाक्यम् उवाच, मल्लयुद्धं स्वयमेव इच्छन्, तं स्वीकृत्य। "वयं भोजराजस्य प्रजाः, वनवासिनश्च, यत् तस्य प्रियतमं, तत् सदा करिष्याम; एषः अस्माकं परमः लाभः। वयं बालाः, समशक्तिभिः एव क्रीडाम कुर्मः; सम्यक् मल्लयुद्धं भवतु, यथा मल्लसभायां दोषः न स्यात्।" चाणूरः प्रत्युवाच—"त्वं न बालः, न च किशोरः; त्वं बलिनां श्रेष्ठः, यत् तव क्रीडया सहस्रबलसम्पन्नः गजः हतः। तस्मात्, युवां बलीयांसः सह मल्लयुद्धं कर्तव्यम्; न कोऽपि निवृत्तिः अत्र। मुष्टिकः बलरामेण, अहं च त्वया वीर्यस्पर्धां करिष्यामि।" एवं चतुश्चत्वारिंशत्तमः अध्यायः समाप्तः—"कुवलयापीडवधः"—इति श्रीमद्भागवते महापुराणे परमं हंससंहितायाम् प्रथमस्कन्धस्य दशमे भागे। शुक उवाच—एवं निश्चिते भगवति मधुसूदनेन, रोहिणीसुतसहितः, चाणूरमुष्टिकाभ्यां समीपं जगाम। तत्र हस्तैः हस्तौ, पादैः पादौ बद्ध्वा, बलात् परस्परं आकृष्य, विजयाय उत्सुकाः, अन्योन्यं संघर्षयन्ति। परस्परं पाणिभिः, जानुभिः, शिरोभिः, वक्षसा, स्कन्धाभ्यां च आघातं कुर्वन्ति। परिभ्रमणैः, चलेन, आलिङ्गनैः, निक्षेपैः, अग्रगमनपृष्ठगमनैश्च, अन्योन्यं प्रतिरुध्य, युध्यन्ते। उत्पाट्य, प्रोत्थाप्य, कम्पयित्वा, धारयित्वा च, बलमधिकं प्रयुञ्जानाः, अन्योन्यं जयितुम् इच्छन्ति। एवं पराक्रमदौर्बल्ययोः स्पर्धां निरीक्ष्य, सर्वाः स्त्रियः समागताः, राजन्, दयावशात् समूहशः इदं वदन्ति स्म—"हन्त, कियद् अन्यायमिदम् अस्मिन्न् राजसभायाम्, यत् बलदौर्बल्ययोर् युद्धम् इच्छन्ति, राजा पश्यन्। केन वा मल्लाः वज्रसंहननाः, शैलशिखरप्रतिमाः, एताभ्यां किशोराभ्यां, अल्पतरुणाभ्यां, सुकुमाराभ्यां समं स्पर्धन्ते?" "नूनं, अयं सभा धर्मभ्रंशं प्राप्स्यति; यत्राधर्मः जायते, तत्र स्थितिः न कर्तव्या। बुधः पुरुषः, सदस्यदोषस्मरणेन, सभां न प्रविशेत्; वदन् वा मौनं वा, मूढः पापं प्राप्नोति।" "पश्यत कृष्णस्य पद्मवदनं, शत्रुम् अपि प्रतिपद्य, स्वेदबिन्दुभिः आच्छन्नं, यथा पद्मकोषः सलिलेन सिक्तः। किं वा न पश्यथ रामस्य वदनं, ताम्रनेत्रं, स्मितवदनं, कोपारुणं, मुष्टिकं प्रति दीप्तं?" "धन्याः व्रजभूमयः, यत्रायं सनातनः पुरुषः, नृवपुर्धारी, वनमालाभूषितः, बलरामसहितः गाः चरन्, वेणुं वादयन्, गिरिशप्रिया पादार्चितः, नानाक्रीडासु रमते। किम् तपः गोप्यः कृतवत्यः, याः तस्य रूपं—रूपसारं, अनुपमं, नित्यनूतनं, दुर्लभं, यशः श्रीः ऐश्वर्यं चैकमयं—नेत्रैः पिबन्ति?" "भाग्यवन्त्यः व्रजयोषितः, याः बलिनं भगवन्तं मनसा सेवन्ते, याः अश्रुपूर्णया गिरा गायन्त्यः, दुग्धदोहने, गोमयसंग्रहे, मन्थने, भूमिलेपने, शिशुशयननयनकाले, मार्जने वा, सर्वत्र तं स्मरन्ति।" "प्रातः सायं च, यदा सः गाः चारयितुं वा प्रत्यागन्तुं वा वेणुं वादयन् गच्छति, तदा भाग्यवन्त्यः युवत्यः शीघ्रं मार्गे निर्गत्य, तस्य सस्मितं वदनं, कारुण्यावलोकनं च पश्यन्ति।" एवं तत्र श्रीकृष्णबलरामयोः मल्लयुद्धं समारब्धम्, स्त्रियः च हृष्टदुःखिताः ताभ्यां कृतकृत्याः, भगवत्स्मरणेन च मनांसि पूरयन्त्यः, तं दिव्यं दृश्यं पश्यन्ति स्म।