राजन्, अल्पैः गोपालकैः सह बलदेवः जनार्दनश्च गजेन्द्रदन्तौ शस्त्ररूपेण धारयन्तौ समराङ्गणं प्रविश्यतुः। तत्र तौ वीर्यवन्तौ सर्वेषां दृष्टिपथं प्रविशन्तौ, कृष्णः मल्लानां वज्रः, नराणां श्रेष्ठः, स्त्रीणां मनोहरः कामदेवावतारः, गोपालानां बान्धवः, दुष्टराज्ञां दण्डः, पितरौ पुत्रः, भोजराजस्य मृत्युर्भूतः, विप्राणां विश्वरूपः, योगिनां परं तत्त्वम्, वृष्णीनां परमेश्वरः इति विविधभावैः प्रतियुक्तः भ्रात्रा सह प्रविवेश। कुवलयापीडं निहतम् अवलोक्य, तौ दुर्जयौ दृष्ट्वा, दृढसंकल्पोऽपि कंसः महतीं चिन्ताम् आपन्नः। तौ च महाबाहू विविधवस्त्राभरणमाल्यपटैः भूषितौ, सर्वलोकमनोहरौ, नानारूपधारिणौ, नटवराविव प्रकाशमानौ, समराङ्गणमभ्यागच्छताम्। तौ परमपुरुषौ दृष्ट्वा, नगरजनपदवासिनः वेदिकासु स्थिताः, हर्षवेगेन चक्षुषा वदनैश्च तौ निरीक्ष्य तृप्तिम् अलभन्त। तेषां चक्षूंषि तौ पिबन्ति इव, जिह्वाभिः चुल्लयन्ति इव, नासाभिः घ्राणयन्ति इव, बाहुभिः आलिङ्गन्ति इव। त एवमेकत्र मिलित्वा, दृष्टश्रुतपूर्वं रूपगुणमाधुर्यशौर्यादिकं पुनः पुनः स्मरन्तः, परस्परं कथयन्ति। "एते हि साक्षात् भगवतो हर्याः नारायणस्यैवांशावतारौ, वसुदेवगृहे अवतीर्णौ" इति मन्यन्ते। "स एव देवक्याः सुतः, गोकुलं नीतः, नन्दगृहे गुप्तः कालेन वर्धितः। तेन पूतना निहता, चक्रवांश्च, गुह्यकः अर्जुनः, केशी, धेनुकः चान्ये च दानवाः विनाशिताः। तेन गोविप्रगोपाः दावानलात् त्राताः, कालियः नागः दमनं प्राप्तः, इन्द्रस्य मदोऽपि भग्नः। एकेन हस्तेन सप्तदिनानि महागिरिं धृतवान्, तेन गोकुलं वृष्टिवाताशनिभ्यः रक्षितम्। गोप्यः तस्य सस्मितावलोकितमुखं पश्यन्त्यः सर्वक्लेशपरिश्रमान् हर्षेण अतिक्रान्ताः। तेन रक्षितं यदुकुलं कीर्त्यैश्वर्यसमृद्धिं प्राप्स्यति" इति वदन्ति। "एष च तस्य ज्येष्ठः भ्राता, श्रीरामा कमललोचनः, येन प्रलम्बो निहतः, वत्सकः बकः चान्ये च।" इत्येवं जनाः परस्परं भाषमाणाः, वाद्यघोषे समुत्पन्ने, चाणूरः कृष्णरामौ इदं वचनमब्रवीत्— "नन्दसुतौ राम च, युवां वीर्यवन्तौ मल्लविद्यायाम् अपि निपुणौ, नृपेन आहूतौ, तस्य दर्शनकाङ्क्षया। यदा राज्ञः प्रीतिः सिध्यति तदा जनानां कल्याणं भवति, अन्यथा तु विपरीतम्।" "गोपगोपाला अपि वनान्तरे क्रीडया मल्लयुद्धं कुर्वन्ति। तस्मात् राज्ञः प्रीत्यर्थं वयं तस्य इच्छां पूरयामः, स हि सर्वभूतात्मा, तस्य तुष्ट्यै सर्वेऽपि प्रीयन्ते।" एवं श्रुत्वा, कृष्णः यथाकालं यथायोग्यं वचनं प्राह—"वयं भोजराजस्य प्रजाः, वनवासिनश्च, तस्मात् तस्य प्रीत्यर्थं यत्कर्तव्यं तत् करिष्यामः। वयं बालाः, समशक्तिभिः सह क्रीडिष्यामः, समीयुषां मल्लानां मध्ये यथोचितं युध्येम, न दोषो भवेत्।" ततः चाणूरः प्रत्युवाच—"त्वं न बालः, न युवान्, किंतु बलिनां श्रेष्ठः; तव क्रीडया सहस्रबलवान् गजेन्द्रो निहतः। तस्मात् त्वं बलदेवश्च बलिनां सह युध्येताम्; नात्र निवृत्तिः। मुष्टिकः बलभद्रं प्रतियुध्यतु, अहं तु त्वां वृष्णिवर्यं समरे समीयाम्।" एवं चतुश्चत्वारिंशत्तमेऽध्याये 'कुवलयापीडवधो' नाम, श्रीमद्भागवतस्य दशमे स्कन्धे, पूर्वार्धे, परमहंसशास्त्रे, समाप्तिः। शुक उवाच—एवं तस्य संकल्पः सम्मानितः सन्, माधुसूदनः रोहिणीसुतसहितः चाणूरमुष्टिकयोः समीपं जगाम। तत्र हस्तैः पादैश्च परस्परं गृह्य, बलात् आकृष्य, जयलाभकाङ्क्षया परस्परं समुत्सुकाः। पाणिभिः जानुभिः शिरोभिः उरसाभिः स्कन्धैश्च परस्परं ताडयन्ति स्म। परिक्रमेण, छलैः, आलिङ्गनैः, क्षेपैः, अग्रगमनेन, प्रतिगमनेन च, निरन्तरं परस्परं प्रत्युत्थाय। उत्पाटनैः, उत्थापनैः, कम्पनैः, धारणा च, परस्परं बलं प्रयुञ्जते स्म। एवं तद्वीर्यदौर्बल्ययुद्धं दृष्ट्वा, राजन्, सर्वाः स्त्रियः समूहशः करुणया परस्परं वदन्त्यः—"हा धिक्, किमेतदधर्म्यं राजसभायाम्, यद्बलदुर्बलयोर्युद्धमिच्छन्ति, राजा साक्षात् पश्यति। केन मल्लैः वज्रसारैरङ्गैः, गिरिशृङ्गसमानैः, एतेनौ किशोरौ, कोमलाङ्गौ, अपूर्णयौवनौ, समीयन्ते? अधर्म एवात्र सभायाम्, यत्राधर्मः तत्र न किञ्चिदवस्थानं कर्तव्यम्।" "ज्ञानी पुरुषः, सभासदोषान् स्मृत्वा, न तत्र प्रविशेत्; भाषमाणो वा मौनं वा, मूढः दोषं प्राप्नोति। पश्य कृष्णस्य पद्ममुखम्, शत्रुसंमुखे श्रमस्वेदेन आर्द्रं, जलार्द्रं पद्मकोषमिव। रामस्य च वदनं न पश्यसि, ताम्रलोचनं, स्मितारुणं, क्रोधारुणं, मुष्टिकं प्रति दीप्तिमन्तम्?" "धन्या वा व्रजभूमयः, यत्रायं सनातनः पुरुषः मानुषरूपधारी, वनमालाभूषितः, बलरामसहितः, वेणुं वादयन्, गिरिशप्रियाङ्घ्रिपूजितः, नानाक्रीडासु रमते।" "किमपि पुण्यं गोप्यः कृतवत्यः, याः तस्य रूपं—रमणीयतमं, अद्वितीयं, नित्यनूतनं, दुरलभं, यशःश्रीवैभवैकनिलयं—नेत्रैः पिबन्ति।" एवं श्रीमद्भागवते महापुराणे दशमस्कन्धे कुवलयापीडवधो नाम चतुश्चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः समाप्तः।