क्रीडया भूमौ पतितमात्मानं मन्यमानः हस्तिनः शीघ्रं समुत्थाय कोपेन दन्ताभ्यां भूमिं ताडयामास। तस्य बलं निरुद्धं दृष्ट्वा, महागजो महाक्रोधेन, प्रचोदितः पालकैः, कृष्णं प्रति रोषेण धावितुम् आरब्धवान्। स तु हस्ती वेगेन समभ्यधावत्, तदा भगवान् मधुसूदनः तस्य हस्तिनः शुण्डां हस्तेन गृहीत्वा भूमौ प्राक्षिपत्। पतितस्य तस्य गजस्य उपरि सिंह इव क्रीडया स्थित्वा, प्रभुस्तस्य एकं दन्तं निष्कृष्य, तेनैव दन्तेन हस्तिपालं ताडयामास। मृतं गजं परित्यज्य, दन्तं हस्ते धृत्वा, स भगवान् कृष्णः तं दन्तं स्कन्धे निधाय, शोणित-मद-बिन्दुभिः छिन्नाङ्कितः, स्वेदबिन्दु-शोभित-वदनः, प्रभया दीप्तिमान् प्रविवेश। केचन गोपालबालकैः सहितः बलरामः च जनार्दनः च, गजदन्तौ शस्त्ररूपेण गृहित्वा, महारङ्गं प्रविविशतुः। तत्र मल्लानां प्रति वज्रवत्, नराणां मध्ये श्रेष्ठः, स्त्रीणां प्रति साक्षात् मनोभवः, गोपालानां बन्धुवत्, दुष्टराज्ञां दण्डकर्त्ता, पितरौ प्रति बालवत्, भोजराजस्य मृत्युर्भूतः, विदुषां विश्वरूपः, योगिनां परं तत्त्वं, वृष्णीनां परदेवतारूपः स भगवान् भ्रातृसहितः प्रविवेश। हे राजन्, कुवलयापीडं हतं दृष्ट्वा, तौ दुर्जयौ बलिनौ प्रविशन्तौ, स्वल्पचित्तोऽपि कंसः महता संत्रासेन पीडितः। तौ बलीनौ, विविधवस्त्राभरणमाल्यपटैः भूषितौ, अभिनवरूपधारिणौ नटवराविव, तेजसा सर्वेषां मनांसि हरन्तौ, रङ्गे प्रविशन्तौ दीदृक्षुभिः सन्निधौ बभासतुः। नगरे ग्रामे च स्थिताः सर्वे जनाः, तौ परमपुरुषौ दृष्ट्वा, हर्षवेगेन चक्षुषा आनन्दितमुखाः, पुनः पुनः तयोः मुखयोः दर्शनस्य तृप्तिं न लेभिरे। चक्षुषा पिबन्ति, जिह्वया चिलन्ति, नासया घ्राणयन्ति, बाहुभ्यां परिष्वजन्ति इव ते। ते स्मरन्तः, दृष्ट्वा श्रुत्वा च, तयोः सौन्दर्यं गुणं माधुर्यं धैर्यं च, परस्परं कथयन्तः, नूतनवत् अनुभवन्ति। एते हि साक्षात् भगवतः हरिणारायणस्यांशावतारौ, वसुदेवगृहे अवतीर्णौ इति मन्यन्ते। स एव देवक्याः सुतः, गोकुलं नीतः, नन्दगृहे रहसि वसन्निदानीं तत्रैव वृद्धिं गतः। तेन पूतनावधः कृतः, चक्रवद्राक्षसो हतः, गुह्यकः अर्जुनः, केशी, धेनुकः चान्येऽपि दैत्या विनष्टाः। तेनैव गवां गोपालानां च वनदाहात् त्राणं कृतम्, कालियः नागः निगृहीतः, इन्द्रस्य मदो ध्वस्तः। सप्ताहं एकहस्तेन महागिरिं धृत्वा, वर्षवाततोयाशनिपातात् गोकुलं रक्षितम्। गोप्यः तस्य सस्मितावलोकनमुखं निरन्तरं पश्यन्त्यः, सर्वक्लेशान् श्रमांश्च उल्लङ्घ्य, परमानन्दं प्राप्नुवन्। कथयन्ति च, तेनैव यदुकुलं विश्रुतं, रक्षितं भवति, तस्मात् कीर्तिः श्रीः वृद्धिः च लभ्यते। अयं च तस्य ज्येष्ठभ्राता रामः, पद्मनयनः, येन प्रलम्बः, वत्सकः, बकः चान्ये च दैत्याः निहताः। एवं जनाः परस्परं भाषमाणाः, वाद्यघोषैः समाकुलं, चाणूरः कृष्णबलरामौ इदं वचनमब्रवीत्— "नन्दसुतौ राम च युवां वीर्यशालिनौ मल्लविद्याम् अन्वितौ, नृपस्य आज्ञया आहूतौ, तस्य इच्छां द्रष्टुं समुपस्थितौ।" "राज्ञः कामः सिध्यति चेत्, जनाः सुखं प्राप्नुवन्ति, मनसा वाचा कर्मणा च; अन्यथा तु न स्यात्। गोपालबालकाः वनमध्ये क्रीडया मल्लयुद्धं कुर्वन्ति। तस्मात्, राज्ञः प्रीत्यर्थं यथेष्टं कुर्मः, स हि सर्वभूतात्मकः, तस्य तुष्ट्या सर्वे प्रीयन्ते।" एवं श्रुत्वा, श्रीकृष्णः समयानुकूलं वाक्यम् उक्त्वा, स्वयमेव मल्लयुद्धं कर्तुम् इच्छन्, तं सङ्ग्रामं स्वीकृतवान्। "वयं भोजराजस्य प्रजाः, वनौकसश्च, यत् तस्य प्रीत्यै स्यात्, तत् कर्तव्यम्। वयम् अपि कुमाराः, समशक्तिभिः सह क्रीडाम् इच्छामः, यथा मल्लसभा दोषं न कुर्यात्।" तदा चाणूरः उवाच— "त्वं न बालः, न च केवलं युवा, त्वं बलिनां मध्ये श्रेष्ठः; तव क्रीडया सहस्रबलसम्पन्नः हस्ती हतः। अतः, युवां बलिनां सह मल्लयुद्धं कर्तव्यम्; मुष्टिकः बलरामेण सह, अहं तु त्वया सह युद्धं करिष्यामि।" एवं दशमस्कन्धस्य प्रथमभागे कुवलयापीडवधो नाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः समाप्तः। शुक उवाच— एवं दृढनिश्चयः सन् भगवान् मधुसूदनः, रोहिणीसुतसहितः, चाणूरमुष्टिकाभ्याम् अभिमुखः अभवत्। तत्र हस्तैः पादैः च बध्वा, बलात् परस्परं आकृष्य, विजयलाभे उत्सुकाः सन्तः, परस्परं प्रहारयन्तः, मुष्टिभिः जानुभिः शिरोभिः, उरसां स्कन्धयोः च आघातम् अकुर्वन्। परिक्रमे भ्रमणे आलिङ्गने क्षेपणे, अभ्यागमे प्रतिगमे च, निरन्तरं प्रतिपक्षं प्रत्युत्थाय युद्धम् अकुर्वन्। उन्नयने उत्पाटने कम्पने बन्धने च, स्वबलं प्रयुञ्जानाः, अन्योन्यं जेतुम् इच्छन्तः। एवं तेषां बलाबलयोः स्पर्धां दृष्ट्वा, सर्वाः स्त्रियः राजन्, करुणया, गणशः परस्परं वदन्त्यः, इदं प्राहुः— "हन्त, कियत् अन्यायमिदं राजसभायाम्, यत् राजा पश्यन्, बलाबलयोः प्रतिषेधं न करोति!" "कथं वज्रसारदृढदेहाः, पर्वतसन्निभाः मल्लाः, एतेनौ युवाभ्यां, कोमलाङ्गौ, अपूर्णयौवनौ, समं युध्यन्ते? नूनं धर्मलोपोऽयं सभायाम्, यत्राधर्मः प्रवर्तते, तत्र स्थातुम् न कर्हिचिद् उचितम्।