स एव तपस्वी ब्रह्माणं विलपन्तं दृष्ट्वा स्नेहेन पप्रच्छ — “भो ब्रह्मन्, किमर्थं त्वं रोदिषि? का तेयं तीव्रा चिन्ता? शीघ्रं दुःखस्य कारणं वद।” ततो ब्राह्मणः शोकाकुलः साश्रुचक्षुः प्रत्युवाच — “भो मुने, किं वदामि? पूर्वकृतपापसम्भूतः शोकः मां पीडयति। मम पितरः शीतलजलस्य स्थाने तप्तजलमेव पिबन्ति। देवाश्च द्विजाश्च मम पिण्डोदकादिकं न हर्षेण गृह्णन्ति; पुत्राभावजनितशोकात् शून्यः सन्, इह प्राणान् त्यक्तुमागतः। पुत्रहीनस्य जीवितं धिगस्तु, पुत्ररहितं गृहमपि धिक्; यस्य पुत्रो नास्ति, तस्य वित्तमपि व्यर्थम्; कुलस्यापि अनुवंशहीनत्वं निन्दनीयम्। या गावः मया पाल्यन्ते, सा अपि सर्वथा वन्ध्या जाता; या वृक्षा मया रोपिता, सा अपि फलरहिताः भवन्ति। यदपि फलं गृहं प्राप्नोति, तत् शीघ्रं नश्यति; अहो, पुत्रहीनस्य मम जीवितस्य कः प्रयोजनम्? एवं वदन् स ब्राह्मणः तपस्विनः समीपे दुःखेन महान् रुरोद; तदा तस्य तपस्विनः हृदि महती करुणा उत्पन्ना। ततः योगबलात् ललाटे अक्षरमालया च सर्वं विज्ञाय स तपस्वी ब्राह्मणं विस्तरेण उवाच। तपस्वी उवाच — “मा पुत्रेच्छारूपमज्ञानं कुरु; कर्मणा गतिः बलवती। विवेकं प्राप्य संसारासक्तिं त्यज। शृणु ब्रह्मन्, तव अद्यैव अहं भाग्यं दृष्टवान् — सप्तजन्मसु अपि पुत्रो न भविष्यति। पूर्वं सगरोऽपि पुत्रार्थं दुःखं अनुभूतवान्; अतः त्वं कुलाशां त्यज — सर्वथा त्यागे एव सुखम्।” ब्राह्मणः उवाच — “मम विवेकेन किं प्रयोजनम्? बलात् अपि पुत्रं देहि; अन्यथा दुःखात् अहं तव पुरतः प्राणान् त्यक्ष्यामि। पुत्रादिसुखरहितो गृहत्यागः शुष्क एव; पुत्रपौत्रैः परिवृतः गार्हस्थ्यजीवनं लोके रमणीयम्।” तदा ब्राह्मणस्य दुराग्रहमवलोक्य, स तपस्वी, तपसा समृद्धः, उवाच — “चित्रकेतुरपि भाग्यरेखां लंघयित्वा दुःखं प्राप; पुत्रेण तव सुखं न लभ्यते, यतः भाग्यविरोधिनः प्रयत्नस्य सिद्धिः नास्ति; त्वं दुराग्रही, तव इच्छायाः दृढता दृष्ट्वा, अहं किं वदामि? ततः तस्य स्त्रियाः अनिच्छां दृष्ट्वा, एकं फलम् अददात् — ‘इदं फलं पत्न्या सह खादित्वा पुत्रं प्राप्स्यसि।’ सत्यं शौचं दया दानं एकभुक्तं च — एतानि वर्षमेकं स्त्रिया पालनीयानि; तेन पुत्रः परमशुचिः भविष्यति। इति उक्त्वा स योगी तस्मात् प्रस्थाय, ब्राह्मणः स्वगृहं प्रत्यगच्छत्; स फलम् भार्यायै दत्त्वा स्वयम् अन्यत्र गतः। या तु युवती, तस्याः चित्तं कुटिलम् आसीत्; सा स्वमित्राणां पुरतः रुदती उवाच — ‘अहो, चिन्तया पीडिता अस्मि; नाहं एतत् फलं खादिष्यामि।’ ‘फलं खादित्वा गर्भं धारयिष्यामि; गर्भे सति उदरं महद् भविष्यति; अल्पभोजनात् शक्तिर्न स्यात् — कथं गृहकार्यं करिष्यामि?’ ‘यदि दैवात् ग्रामे करपत्रिकः आगच्छेत्, गर्भवती स्त्री कथं तस्मात् त्रातुम् अर्हति? यदि गर्भः शुकश्चिवत् स्थास्यति, कथं तं गर्भात् निष्कासयामि?’ ‘यदि गर्भः तिर्यग्गमिष्यति, अहं म्रियेय; प्रसवकाले भीषणं दुःखं भवति — अहो, कोमला अहं कथं तत् सहिष्ये?’ ‘यदि विलम्बं करोमि, सापत्नी सर्वं हरिष्यति; सत्यं शौचं चादीनि व्रतानि दुःसाध्यानि इव दृश्यन्ते।’ ‘पुत्रस्य पालनपोषणे दुःखं, प्रसवकाले च स्त्रियाः दुःखं; मम मतिम् आश्रित्य वन्ध्या वा विधवा वा सुखिनी।’ एवं दोषदृष्ट्या सा फलं न खादितवती; पत्या पृष्टा, सा अवदत् — ‘खादितं मया, खादितं मया।’ एकदा तस्या: कनिष्ठा स्वयमेव तद्गृहं आगता; तस्या: सन्निधौ सा सर्वं कथयित्वा अवदत् — ‘अहं दुःखात् दुर्बला अभवम्।’ ‘अहं दुःखात् क्षीणा अस्मि, किं करवानि, भगिनि?’ सा प्रत्युवाच — ‘मया गर्भः धार्यते; प्रसवात् पश्चात् पुत्रं तुभ्यं दास्यामि।’ ‘तावत् गृहे स्थित्वा गर्भवतीव आचर, सुखेन जीव; पतिं किञ्चिद् वित्तं दत्त्वा, स पुत्रं तुभ्यं दास्यति।’ ‘जनाः वदिष्यन्ति — षण्मासे बालः मृतः; अहं प्रतिदिनं तव गृहम् आगत्य पुत्रं पालयिष्यामि।’ ‘इदानीं परीक्षा कृते, फलं गाव्यै ददातु; स्त्रीणां स्वभावेन एतत् सर्वं कृतम्।’ ततः कालान्तरे सा स्त्री पुत्रं प्रसूतवती; पिता तम् आनीय धुन्धुल्यै गुप्तं दत्तवान्। सा पतिं प्रति अवदत् — ‘आरोग्यवान् पुत्रः जातः; सर्वेषां हर्षः जातः, आत्मदेवेन पुत्रः लब्धः।’ स द्विजातिभ्यः दानानि दत्त्वा जातकर्मादिकं च अकरोत्; द्वारे मंगलगीतवाद्यादि अभवत्। पतिसंमुखे सा अवदत् — ‘मम स्तनयोः क्षीरं नास्ति; अन्यया क्षीरं पिबितम् — कथं पुत्रं पोषयामि?’ ‘मम सापत्नी, या प्रसूता, तस्या: पुत्रः मृतः; तां आनय, गृहे स्थापय — सा तव पुत्रं पोषयिष्यति।’ एवं पतिना पुत्ररक्षणार्थं सर्वं कृतम्; माता पुत्रस्य नाम धुन्धुकरीति चकार। त्रिमासानन्तरं या गौः तेन पालिता, सा एकं वत्सं प्रसूतवती — सर्वाङ्गसुन्दरं, दिव्यं, निर्मलम्, सुवर्णसदृशम्। इदं दृष्ट्वा प्रसन्नः ब्राह्मणः स्वयं जातकर्मादिकं चकार; अद्भुतमिति मन्यन्ते जनाः, द्रष्टुकामाः समागताः। अहो, आत्मदेवस्य सौभाग्यं जातम् — गवां गर्भात् एकः दिव्यरूपः पुत्रः जातः, अद्भुतरूपः सः। दैवयोगात् तद् रहस्यं न कश्चिद् अवेद; तस्य शिशोः गवां कर्णवत् कर्णौ दृष्ट्वा, तं ‘गोकर्ण’ इति नाम चक्रुः।