ततः श्रीकृष्णः महागजस्य पुच्छं गृहीत्वा तं पञ्चविंशति धनुष्मात्रं बलात् प्राकर्षत्, यथा गरुडः सर्पं क्रीडया आकर्षयेत्। अच्युतः तं गजं वामतश्च दक्षिणतश्च घूर्णयन् बालकः वत्सं यथा परिभ्रमयेत्, तथा क्रीडया घूर्णयामास। पश्चात् सम्यक् समीपं गत्वा हस्तेन गजं ताडयामास, यथा पदैः स्पृशन् तं मन्दं मन्दं पतितं चकार। गजः तु क्रीडया भूमौ पतितमात्मानं मन्यन् शीघ्रं उत्थाय, क्रुद्धः दन्ताभ्यां भूमिं अभ्याहनत्। तस्य बलं निरोधि, ततः स महागजः रुषितः, पालकैः प्रेरितः, कृष्णं प्रति कोपात् धावितः। तस्मिन्समये भगवान् मधुसूदनः तस्य गजस्य शुण्डाम् हस्तेन गृहीत्वा भूमौ प्रक्षिप्य तं पतितं चकार। गजपतनं दृष्ट्वा सिंहः क्रीडया यथा पद्मपुष्पं पद्मे स्थापयेत्, तथा कृष्णः तं गजं पद्मपादेन पद्मे स्थापयित्वा दन्तं निष्क्रान्तवान्, तेन दन्तेन गजपालं ताडितवान्। मृतं गजं परित्यज्य, तस्य दन्तं गृहीत्वा, तं दन्तं स्कन्धे स्थापयित्वा, रक्तमज्जा-बिन्दुभिः चिह्नितः, तस्य मुखकमलम् स्वेदबिन्दुभिः शोभितम्, कृष्णः प्रवेशं चकार। किञ्च, गोपैः सह, बलदेवः जनार्दनः च गजदन्तानि शस्त्ररूपेण धृत्वा, अरेणां प्रविष्टौ। तत्र, कृष्णः क्रीडायाम् वज्रः मल्लानां प्रति, पुरुषेषु श्रेष्ठः, स्त्रीणां प्रति साक्षात् कामः, गोपेषु बान्धवः, दुष्टराज्ञां प्रति दण्डः, पितृभ्यां बालः, भोजराजस्य मृत्युः, विदुषां प्रति विश्वरूपः, योगिनां सत्यं, वृष्णीनां परमेश्वरः इति प्रसिद्धः, अग्रजेन सह अरेणां प्रविष्टवान्। राजन्, कुवलयापीडस्य वधं दृष्ट्वा, तौ दुर्जयौ कृष्णबलरामौ, कंसः अपि मनसा अत्यन्तं व्याकुलः अभवत्। तौ महाबाहू, विविधवस्त्राभरणमाल्यपटैः शोभितौ, अरेणां प्रविष्टौ, यथा नाटकविशारदौ सर्वोत्तमपात्रं धृत्वा, सर्वेषां मनांसि आकर्षयन्तौ। नगरजनपदाः सभासु उपविष्टाः तौ परमपुरुषौ दृष्ट्वा, आनन्दवेगात् मुखचक्षुषः प्रफुल्लिताः, तयोः मुखयोः दर्शनात् तृप्तिं न प्राप्तवन्तः। ते चक्षुषा पिबन्ति, जिह्वया लिहन्ति, नासया घ्राणयन्ति, बाहुभिः आलिङ्गन्ति इव। तत्र, तैः स्वयम् दृष्टं श्रुतं च स्मृत्वा, तयोः सौन्दर्यं, गुणं, माधुर्यं, साहसं च पुनः पुनः कथयन्ति। तौ एव साक्षात् भगवतो हर्याः नारायणस्य अंशावतारौ, वसुदेवगृहे अवतरितौ इति कथयन्ति। स देवकीसुतः, गोकुले आगम्य, नन्दगृहे गुप्तः कालेन वर्धितः। तेन पूतना नीताः, चक्रवात् राक्षसः, अर्जुनः गुह्यकः, केशी, धेनुकः, अन्ये च वधिताः। स गोपगोपिकाः वनाग्नितः उद्धृतवान्, कालियं दंष्ट्रिणं शान्तवान्, इन्द्रस्य गर्वं अपि शमितवान्। सप्तदिनानि एकेन हस्तेन गोवर्धनं धृत्वा, गोकुलं वर्षवाततोयादिभिः रक्षितवान्। गोपिकाः तस्य स्मितं दृष्ट्वा, कटाक्षं च, सर्वदुःखानि हर्षेण लङ्घितवन्त्यः। तस्य कृते यदुवंशः कीर्तिम्, ऐश्वर्यम्, महत्त्वं च प्राप्स्यति इति कथयन्ति। तस्य अग्रजः श्रीरामः, पद्मनयनः, प्रलम्बः, वत्सकः, बकः, अन्ये च वधिताः। इत्येवं जनाः परस्परं कथयन्तः, वाद्यनिनादे सञ्जाते, चाणूरः कृष्णबलरामौ सम्बोधितवान्। "नन्दसुतौ, राम, युवां वीरौ, मल्लविद्यायाम् निपुणौ, राज्ञा आह्वृतौ, तस्य दर्शनाय उत्सुकः।" "यदा राज्ञः इच्छा पूर्णा भवति, तदा जनाः सुखं प्राप्नुवन्ति—मनसा, कर्मणा, वाचा च; विपरीतम् अन्यथा।" "गोपगणः वनमध्ये क्रीडया मल्लयुद्धं कुर्वन्ति, गवां पालनाय।" "तस्मात्, मित्रौ, यत् राज्ञः प्रीत्यर्थं, तत् कुर्यामः; राज्ञः तुष्टिः सर्वेषां तुष्टिः।" एवं श्रुत्वा कृष्णः यथाकालं यथास्थानं वचनानि उक्तवान्, स्वयम् मल्लयुद्धं इच्छन्। "वयं भोजराजस्य प्रजाः, वनवासिनः अपि, तस्य प्रियं सदा करिष्यामः; तदेव महत्तमं।" "वयं बालकाः, तुल्यबलैः क्रीडामः; यथायोग्यं मल्लयुद्धं भवतु, यथा मल्लसंघः दोषं न कुर्यात्।" चाणूरः उक्तवान्—"त्वं न बालः, न युवकः, बलिनां श्रेष्ठः; तव क्रीडया सहस्रबलं गजं हतम्।" "तस्मात्, युवां बलिनां सह मल्लयुद्धं कर्तव्यम्; न कापट्यम्। मुष्टिकः बलरामेण, अहं तु तव, कृष्ण, बलं परीक्ष्यामि।" इति, श्रीमद्भागवते महापुराणे, दशमस्कन्धस्य पूर्वभागे, 'कुवलयापीडवधः' नाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः समाप्तः। शुकः उवाच—एवं संकल्पः पूजितः, भगवान् मधुसूदनः रोहिणीसुतः च चाणूरमुष्टिकयोः समीपं गतौ। तत्र, हस्तैः हस्तं, पादैः पादं, बलात् एकमेकं आकर्षन्तौ, विजयाय उत्सुकौ। तौ परस्परं मुष्टिभिः, जानुभिः, शिरसा, वक्षसा, स्कन्धाभिः च ताडयन्तौ। परिक्रमेण, छलैः, आलिङ्गनैः, प्रक्षेपैः, अग्रगमनैः, प्रतिगमनैः, नित्यं परस्परं प्रत्युत्तरं कुर्वन्तौ। उत्थानेन, उच्चालेन, कम्पनेन, धारणया च, एकमेकं अधिकृत्य, पूर्णबलं प्रयुञ्जानौ। तस्य युद्धस्य बलदुर्बलयोः प्रतिस्पर्धां दृष्ट्वा, सर्वाः महिलाः राजन्, संवदन्त्यः, करुणया समूहेषु वदन्त्यः।