तत्र दिव्येऽस्मिन् क्रीडाङ्गणे, महागजः प्रभवन् कृष्णं प्रति वेगेन धावित्वा, तम् गण्डेन दृढमाकर्षत्। स तु कृष्णः, गण्डग्रहात् स्खलितः, गजं प्रहारयन्, तस्य पादयोः अधः प्रविश्य गतः। तदा गजः, कोपाविष्टः, केशवम् दृष्ट्वा गन्धं च गृहित्वा, गण्डेन स्पृशन् अपि, तस्य गण्डग्रहात् पुनः कृष्णः मुक्तः। ततः कृष्णः, गजस्य पुच्छम् आदाय, बलात् तम् पञ्चविंशतिधनुष्मात्रम् आकाशे तस्सारयन्, यथा गरुडः नागं क्रीडया आकाशे स्रंसयेत्। अच्युतः तं गजं वामं दक्षिणं च परिवर्त्य, बालकः वत्सं यथा परिभ्रमयेत्, तथा भ्रमयन्। पश्चात्, कृष्णः गजस्य मूर्ध्नि समागत्य, हस्तेन प्रहारयन् तं कम्पितम् अपातयत्, पादपादेन स्पृशन्। गजः, भूमौ पतित्वा, शीघ्रं उत्थाय, क्रीडया पतितः इति मत्वा, क्रोधेन शूकराभ्याम् भूमौ प्रहारयन्। तस्य बलं निरोधितं दृष्ट्वा, गजः, कोपितः, पालकैः प्रेरितः, रोषेण कृष्णं प्रति धावितः। तदा भगवन् मधुसूदनः, तस्य गण्डं हस्तेन गृहित्वा, भूमौ प्रक्षिप्तवान्। भगवद् सिंहः क्रीडया पतितं गजं यथा पदं स्थापयेत्, तथा कृष्णः तस्य गजस्य उपरि स्थित्वा, तस्य दन्तं निष्कृत्य, तेन दन्तेन गजपालं प्रहारयत्। मृतं गजं परित्यज्य, दन्तं आदाय, कन्धे स्थापयित्वा, रक्तमदबिन्दुभिः चिह्नितं, कमलमुखं स्वेदबिन्दुभिः उज्ज्वलितं, कृष्णः प्रविष्टः। बलदेवः च जनार्दनः, अल्पैः गोपालैः सह, गजदन्तं शस्त्ररूपेण धृत्वा, रंगभूमिं प्रविष्टौ। तत्र, मल्लानां वज्रः, नराणां श्रेष्ठः, स्त्रीणां मनोभवः, गोपालानां स्वजनः, दुष्टराज्ञां दण्डः, पितरौ बालः, भोजराजस्य मृत्यु, विदुषां विश्वरूपः, योगिनां परं तत्त्वम्, वृष्णीनां परमेश्वरः इति ज्ञातौ, तौ भ्रातरौ रंगभूमिं प्रविष्टौ। तदा, हे राजन्, कुवलयापीडं हतं दृष्ट्वा, अविजेयौ तौ भ्रातरौ दृष्ट्वा, कंसः अपि मनसि महान् उद्वेगं प्राप। तौ दीर्घबाहू, विविधवस्त्राभरणमाल्यपटैः शोभितौ, रंगभूमिं प्रविशन्तौ, सर्वेषां दर्शकाणां मनांसि आकर्षयन्तौ, नाटकविद् यथा उत्तमं पात्रं धारयेत्, तथा आकाशितौ। हे राजन्, तौ परमपुरुषौ दृष्ट्वा, नगरजनपदाः उपरिस्थाने उपविष्टाः, हर्षवेगेन चक्षुषोः मुखैः च तौ निरन्तरं निरीक्षन्तः, तयोः मुखयोः दर्शनात् तृप्तिं न प्राप्नुवन्। तेषां चक्षुषः पिबन्ति, जिह्वाभिः च लुञ्चन्ति, नासाभिः गन्धं गृह्णन्ति, बाहुभिः आलिङ्गन्ति इव। तैः स्वकथितं दृष्टं श्रुतं च स्मरन्तः, रूपं गुणं माधुर्यं साहसं च पुनः पुनः आलोक्य, परस्परं संवादं कुर्वन्ति। एते उभौ साक्षाद् भगवतो हरिः नारायणः, अंशेन वसुदेवगृहे अवतरितौ इति कथयन्ति। स देवकीसुतः, गोकुलं नीतः, नन्दगृहे गुप्तः, यावत् कालं तत्र वर्धितः। तेन पूतना नीताः, चक्रवाट् दानवः हतः, अर्जुनः गुह्यकः, केशी, धेनुकः च अन्ये तादृशाः विनष्टाः। तेन गोः गोपालाः च अग्निव्यालात् रक्षिताः, कालियः नागः दमनः, इन्द्रः मदनिग्रहः च कृतः। सप्तदिनानि एकेन हस्तेन गोवर्धनं धृत्वा, गोकुलं वर्षवाततोमरात् रक्षितवान्। गोपिकाः सदा तस्य स्मितावलोकनमुखं दृष्ट्वा, सर्वदुःखं श्रमं च आनंदेन अतिक्रान्ताः। तेन, प्रसिद्धं यदुवंशं, संरक्षणेन, श्री, कीर्ति, महिमा च प्राप्ता इति कथयन्ति। अयं च तस्य ज्येष्ठः भ्राता श्रीरामः, कमललोचनः, येन प्रलम्बः, वत्सकः, बकः च अन्ये हताः। जनाः एवं संवादं कुर्वन्तः, वाद्यनिनादे प्रवर्तमाने, चाणूरः कृष्णरामौ संबोधितवान्। "हे नन्दसुतौ, हे राम, युवां वीरौ, मल्लविद्यायाम् निपुणौ, राजा युवां द्रष्टुम् इच्छन् आहूतौ।" "राज्ञः कामः संपन्नः स्यात्, तदा जनाः शुभं प्राप्नुवन्ति, मनसा, कर्मणा, वाचा; विपरीतम् अन्यथा।" "गोपालाः सदा हृष्टाः, वनमध्ये गाः चरयन्तः, मल्लक्रीडायाम् क्रीडन्ति।" "तस्मात्, हे मित्रौ, यद् राज्ञः प्रियं, तत् कुर्याम; यदा राजा सर्वभूतात्मा तुष्टः, सर्वे जनाः अस्माभिः तुष्टाः।" ततः कृष्णः, समये स्थलस्य च अनुकूलं वचनं उवाच, मल्लयुद्धं स्वयम् इच्छन्। "वयं भोजराजस्य प्रजाः, वनवासिनः अपि, तस्य प्रियं सदा करिष्याम; एषः अस्माकं परमं उपकारः।" "वयं बालकाः, समबलैः क्रीडिष्याम, यथा उचितम्; मल्लयुद्धं निष्पक्षं भवतु, यथा मल्लसमाजः दोषं न कुर्यात्।" चाणूरः उवाच—"त्वं न बालः, न युवाः, त्वं बलिनां अग्रणी, तव क्रीडया सहस्रबलवान् गजः हतः।" "तस्मात्, युवां बलिनां सह युध्येत; नात्र पलायनम्। मुष्टिकः बलरामेण युध्येत, अहम्, हे वृष्णिवंशज, तव सह बलं परीक्षिष्ये।" इति, कुवलयापीडवधो नाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः समाप्तः। शुकः उवाच—एवं, तस्य निश्चयः समादृतः, भगवान् मधुसूदनः रोहिणीसुतः च, चाणूरमुष्टिकयोः समीपं गतौ। हस्तैः हस्तान्, पादैः पादान् बाध्यन्तः, परस्परं बलात् आकृष्य, विजयलिप्सया युध्यन्तः। मुष्टिभिः, जानुभिः, शिरःभिः, उरःभिः, स्कन्धैः च परस्परं प्रहारयन्तः। परिभ्रमणैः, उपलम्भैः, आलिङ्गनैः, प्रक्षिपणैः, अग्रगमनैः, प्रतिगमनैः च, सततं परस्परं प्रतिसंरम्भं कुर्वन्तः।