कृष्णः, क्रीडाङ्गणस्य द्वारम् आसाद्य, तत्र स्थितं कुअलयापीडम् हस्तिपालेन प्रेरितं दृष्टवान्। तदा शौरिः, तुङ्गं मेखलाम् बद्ध्वा, कुटिलानि केशानि अपास्य, गर्जितसदृशे गंभीरस्वरेण हस्तिपालम् इदं उवाच— "हे हस्तिपाल, मार्गं देहि, विलम्बं मा कुरु। अन्यथा अद्य अहम् त्वां च तव हस्तिनं च यमलोकं प्रेषयिष्यामि।" एवं तिरस्कृतः स हस्तिपालः क्रुद्धः तं भीषणं मृत्युसदृशं हस्तिनं कृष्णाय उत्तेजयामास। ततः स महाहस्तिः कृष्णं प्रति वेगेन धावित्वा, सशक्त्या सुमूलिना तं गृहीत्वा, कृष्णः तस्य गृहीतान्तः स्खलित्वा, हस्तिनं ताडयित्वा तस्य पादयोः अधः प्रविश्य गतवान्। क्रुद्धः हस्तिः केशवम् दृष्ट्वा, गन्धं गृहित्वा, सुमूलिना स्पृशन् अपि, सः कृष्णः तस्य गृहतः पुनः मुक्तः। तदा कृष्णः तस्य पुच्छं गृह्य, तं महाहस्तिनं पञ्चविंशतिधनुष्मात्रं यथा गरुडः सर्पं क्रीडया आलोकयेत्, तथा प्रगृह्य अपाकर्षत्। अच्युतः तं हस्तिनं वामं दक्षिणं च परिभ्रम्य, बालः वत्सं यथा घूर्णयेत्, तथा तं घूर्णयामास। ततः सः अग्रतः आगत्य, हस्तेन हस्तिनं ताडयित्वा, पदे पदे स्पृशन्, तं विक्षिप्य भूमौ पतितवान्। हस्तिः भूमौ पतितः, त्वरितं क्रीडया उत्थाय, पतितमात्मानं मन्यते स्म, दन्तैः भूमिं क्रोधात् ताडयामास। यदा तस्य बलं निरुद्धम्, महान् हस्तिः क्रुद्धः, पालैः प्रेरितः, कृष्णं प्रति क्रोधात् धावितः। तदा प्रभुः मधुसूदनः तस्य सुमूलिं हस्तेन गृहीत्वा, भूमौ विक्षिप्य तं पतितवान्। पतितं हस्तिनं सिंहः क्रीडया यथा पद्मं स्पृशेत्, तथा तस्य दन्तं निष्कृत्वा तेन हस्तिपालं ताडयामास। मृतं हस्तिनं विहाय, दन्तं गृहीत्वा, तं दन्तं स्कन्धे स्थापयित्वा, शोणितमदबिन्दुभिः चिह्नितः, तस्य पद्ममुखं स्वेदबिन्दुभिः शोभितम्। कृष्णः बलदेवः च, गोपालैः सह, हस्तिदन्तं शस्त्ररूपेण धारयन्तौ, क्रीडाङ्गणं प्रविष्टौ। तत्र, मल्लानां वज्रः, नराणां श्रेष्ठः, स्त्रीणां कामरूपः, गोपालानां बन्धुः, दुष्टराज्ञां दण्डः, मातापित्रोः बालः, भोजराजस्य मृत्युः, विदुषां विश्वरूपः, योगिनां परमसत्यः, वृष्णीनां परमेश्वरः—एवं विद्यमानः, सः अग्रजेन सह प्रविष्टवान्। राजन्, कुअलयापीडं हतम् दृष्ट्वा, तौ दुर्जयौ दृष्ट्वा, दृढः अपि कंसः मनसा अत्यन्तं व्यथितः। तौ बलवन्तौ, विविधवस्त्राभरणमाल्यवस्त्रैः भूषितौ, श्रेष्ठनाटकारौ इव, क्रीडाङ्गणं प्रविश्य, सर्वेषां मनांसि आकर्षयन्तौ शोभाम् अवाप्तौ। नगरवासिनः ग्रामजनाः च, तौ परमपुरुषौ दृष्ट्वा, उत्तमस्थाने उपविश्य, हर्षवेगेन मुखनेत्रैः तान् पश्यन्तः, तयोः मुखदर्शनात् तृप्तिं न लेभिरे। यथा नेत्रैः पिबन्ति, जिह्वया च लिहन्ति, नासया च घ्राणयन्ति, बाहुभिः आलिङ्गन्ति इव। ताः स्वयम्, यथादृष्टं यथाश्रुतं, तयोः सौन्दर्यं, गुणं, माधुर्यं, साहसं च स्मृत्वा, पुनः पुनः संवादम् अकुर्वन्। "एतौ हि साक्षात् हरिरुपौ, नारायणः स्वयम्, यदुवंशे वसुदेवगृहे अंशेन अवतरितौ। देवक्या जन्म, ततः गोकुले आगमनम्, नन्दगृहे गुप्तः, तत्र वृद्धिः। तेन पूतना नष्टा, चक्रवात् दानवः हतः, गुह्यकः अर्जुनः, केशी, धेनुकः च अन्ये नष्टाः। तेन गोरक्षगोपालाः वनदाहात् उद्धृताः, कालियः नागः पराजितः, इन्द्रः गर्वः अपहृतः। सप्तदिनानि एकेन हस्तेन गिरिं धृत्वा, गोकुलं वर्षवाततोयद्रुतात् रक्षितम्। गोपिकाः तस्य स्मितावलोकनमुखं सदा दृष्ट्वा, सर्वक्लेशदुःखानि हर्षेण अतीताः। तेन यदुवंशः, प्रसिद्धः, धन्यः, कीर्तिमान्, महत्त्वं प्राप्नोति।" "एषः तस्य अग्रजः, श्रीरामः, पद्मनेत्रः, यस्य प्रलम्बः, वत्सकः, बकः च अन्ये हताः।" इत्येवं जनाः परस्परं जल्पन्तः, वाद्यनिनादे सञ्जाते, चाणूरः कृष्णं रामं च संबोधितवान्। "हे नन्दसुतौ, हे राम, युवां वीरौ, मल्लविद्यायाम् निपुणौ, राज्ञा आह्वृतौ। यदा राज्ञः इच्छा सिध्यति, तदा जनाः मनसा, कर्मणा, वाचा च कल्याणम् प्राप्नुवन्ति; अन्यथा विपरीतम्। गोपालाः क्रीडया वने गोरक्षणे मल्लक्रीडां कुर्वन्ति। अतः, मित्राणि, यत् राज्ञः प्रियं, तत् कुर्मः; यदा सर्वभूतात्मा राजा तुष्टः, तदा सर्वे प्राणिनः अस्माभिः तुष्टाः।" एवं श्रुत्वा, कृष्णः यथासमयं यथास्थानं वचनम् उक्तवान्, मल्लयुद्धस्य अभिलाषं स्वयम् दर्शयन्। "वयं भोजराजस्य प्रजाः, वयं वनवासिनः च, तस्य प्रियं सदा कुर्मः; तद् अस्माकं महद् उपकारः। वयं बालकाः, समबलैः क्रीडामः; यथायोग्यं मल्लयुद्धं भवतु, यथा मल्लसंघः दोषं न पश्येत्।" चाणूरः उवाच— "त्वं न बालः न युवा; त्वं बलिनां श्रेष्ठः; तव क्रीडया सहस्रबलं हस्तिनं हतवान्। अतः, युवां बलिनां सह मल्लयुद्धं कर्तव्यं; नात्र विकल्पः। मुष्टिकः बलरामेण, अहं तव, हे वृष्णिवंशज, युद्धं करिष्यामि।" इति श्रीमद्भागवते महापुराणे परमहंससंहितायां दशमस्कन्धे पूर्वभागे कुअलयापीडवधो नाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः समाप्तः।