सः ब्राह्मणः, जलं पीत्वा तं संन्यासिनं दृष्ट्वा, समीपं गतः। तस्य पादौ नमस्कृत्य, तस्मिन्नेव स्थित्वा, दीर्घं श्वासं निष्क्रामयन् दुःखितः अभवत्। ततः संन्यासी स्नेहपूर्णया वाचा ब्राह्मणं पप्रच्छ—“किं त्वं रुदसि, ब्राह्मण? किमेतद् उग्रं तव चिन्तायाः कारणम्? शीघ्रं दुःखस्य कारणं कथय।” ब्राह्मणः उत्तरं दत्तवान्—“हे मुने, कीदृशं तव दुःखस्य वर्णनं करिष्यामि, यः पूर्वपापानां सञ्चयेन जातः? मम पितरः शीतलं जलं न पीत्वा, उष्णं जलं एव पिबन्ति। देवाः द्विजातयः च मम तर्पणं प्रसन्नतया न स्वीकरोति। पुत्राभावेन दुःखितः, रिक्तः, इह आत्मनं त्यक्तुं आगतः अस्मि। पुत्रहीनस्य जीवनं धिक्, गृहं धिक्; पुत्ररहितस्य धनं धिक्, वंशः च धिक्। मया पालिता गौः सर्वथा वन्ध्या जाता; मया रोपितः वृक्षः अपि फलहीनः एव। यद् यद् फलं गृहे आगच्छति, तत् शीघ्रं नश्यति; पुत्ररहितस्य दुर्भाग्यस्य जीवने किम् उपयोगः? इति उक्त्वा, ब्राह्मणः संन्यासिनः समीपे दुःखात् उच्चैः रुदन् स्थितः। तदा तस्य तपस्विनः हृदये महा-करुणा उदभवत्। ततः योगबलात्, ललाटे अक्षरमालया सर्वं विज्ञाय, संन्यासी विस्तरेण ब्राह्मणं उवाच—“पुत्रस्नेहरूपं अज्ञानं त्यज; कर्मगतिर्बलवती। विवेकं प्राप्य संसारकामनां परित्यज। शृणु ब्राह्मणः, अद्य तव भाग्यं दृष्टवान् अस्मि—सप्त जन्मानि पुत्रं न लप्स्यसि, न किञ्चित्। पूर्वं सगरः अपि पुत्रार्थं क्लेशं प्रपेदे; अतः कुलकामनां त्यज—सर्वथा संन्यासे सुखं विद्यते।” ब्राह्मणः पुनः उवाच—“किम् विवेकेन? बलात् अपि पुत्रं देहि; अन्यथा, तव पुरतः दुःखात् आत्मनं त्यक्ष्यामि। पुत्रादिसुखरहितः संन्यासः निःसारः; गृही पुत्र-पौत्रैः परिवृतः लोकं जीवति।” ब्राह्मणस्य आग्रहं दृष्ट्वा, तपस्वी तपोबलसम्पन्नः उवाच—“चित्रकेतुः भाग्यरेखाः परिवर्त्य दुःखं प्रपेदे। भाग्यविरोधेन प्रयत्नः निष्फलः; पुत्रात् सुखं न लप्स्यसि। त्वं दृढसंकल्पः, तव कामे प्रवृत्तस्य किम् वदामि?” ततः संन्यासी, तस्य पत्नीं अनिच्छन्तीं दृष्ट्वा, एकं फलं दत्त्वा उवाच—“एतत् फलम् पत्नीसहितः खाद; तदा पुत्रं लप्स्यसि। सत्यं, शौचं, दया, दानं, एकवारं भोजनं—एतानि वर्षमेकं पत्न्या आचर्याणि; तेन पुत्रः अतीव शुद्धः भविष्यति।” एवमुक्त्वा, योगी स्वमार्गं गतः; ब्राह्मणः स्वगृहं प्रत्यागच्छत्। सः फलं पत्न्याः हस्ते स्थापयित्वा, स्वयम् अन्यत्र गतः। तदा युवती, कुटिलमना, सखीभिः समक्षं रुदन्ती उवाच—“हाहा, चिन्तया पीडिता अस्मि; नाहं एतत् फलम् खादिष्यामि।” “फलम् खादित्वा गर्भं लप्स्ये; गर्भेण उदरं वर्धिष्यते; अल्पं खादित्वा शक्तिर् न भविष्यति—कथं गृहकार्यं करिष्यामि?” “भाग्येन यदि ग्रामे करदाधिकारी आगच्छेत्, गर्भिणी कथं रक्षां करिष्यामि? यदि गर्भः शुकः इव स्थायि, कथं गर्भात् निष्क्रामीति?” “यदि गर्भः पार्श्वतः निष्क्रान्तः, मृत्युः; प्रसवः दुःखदः—अहं कोमला कथं सहिष्ये?” “यदि विलम्बं करोमि, सहधर्मिणी सर्वं हरेत्; सत्य-शौचादिव्रतम् कठिनं दृश्यते।” “बालस्य पालनं, स्त्रियाः प्रसवकाले दुःखं; मम मनसि वन्ध्या वा विधवा सुखिनी।” एवं दोषयुक्तया बुद्ध्या, सा फलं न खादितवती; पत्युः पृच्छायाम्, “खादितम्, खादितम्,” इति उक्तवती। एकदा तस्य कन्यका स्वेच्छया तस्य गृहम् आगच्छत्; तस्यां समीपे सर्वं उक्तवती—“अहं दुःखात् दुर्बला अस्मि, किं करिष्यामि, सखे?” सखी प्रत्युवाच—“अहं गर्भवती; प्रसूतौ बालं तुभ्यं दास्यामि।” “एतत् समये गृहे गर्भिणीव वर्तस्व, सुखेन जीव; पत्ये धनं दत्त्वा, सः बालं तुभ्यं दास्यति।” “जनाः वदन्ति—षड्मासे बालः मृतः; अहं बालं तव गृहे प्रतिदिनं पालनं करिष्यामि।” “परीक्षार्थं, फलम् गौः प्रति दत्तव्यम्; सर्वं एवं कृतम्, स्त्रीणां स्वभावः एषः।” ततः कालान्तरम्, सखी बालं प्रसूतवती; पिता बालं गृहीत्वा गुप्तया धुन्धुल्यै दत्तवान्। सा पत्युः प्रति उक्तवती—“आरोग्ययुक्तः बालः जातः; सर्वेषां हर्षः जातः, आत्मदेवेन पुत्रः लब्धः।” सः द्विजातिभ्यः दानं दत्तवान्, जातकर्मादि कृतवान्; द्वारे शुभगीतं वाद्यं च अभवत्। पत्युः पुरतः सा उक्तवती—“मम स्तनयोः क्षीरं नास्ति; अन्यया क्षीरं निष्क्रान्तम्, कथं बालं पोषयिष्यामि?” “मम सहधर्मिणी, या प्रसूता, तस्य बालः मृतः; तां आनय, गृहे स्थापय—सा तव बालं पोषयिष्यति।” सर्वं पत्युः पुत्ररक्षणार्थं कृतम्; माता बालस्य नाम धुन्धुकारी इति दत्तवती। त्रिमासात् पश्चात्, गौः एकं वत्सं प्रसूतवती—सर्वाङ्गसुन्दरम्, दिव्यं, निर्मलम्, सुवर्णसदृशम्। तद् दृष्ट्वा, ब्राह्मणः हृष्टः जातकर्मादि स्वयम् अकरोत्; अद्भुतमिति सर्वे जनाः दर्शनार्थं समागताः। अत्र आत्मदेवस्य सौभाग्यं जातम्—गौः पुत्रं प्रसूतवती, दिव्यरूपं, अद्भुतं बालं।