कंसः स्वमन्त्रिभिः परिवृतः, प्रदेशाधिपैः सहितः, राजवेद्यां स्थितः, हृदयेन विक्षिप्तः आसीत्। तत्र तुर्याणि वाद्यमानानि, मृदङ्गाः च घोषमुपदधुः। तदा मल्लाः, सुशोभिताः, गर्विताः, स्वगुरुभिः सह, सभां प्रविशन्ति स्म। चाणूरः, मुष्टिकः, कूटः, शालः, तोषलः च, मधुरसंगीतसुखेन प्रमोदिताः, रंगभूमिम् आगच्छन्ति स्म। नन्देन प्रमुख्य गोकुलवासिनः, भोजराजेन आहूताः, स्वदानानि समर्प्य, एकस्मिन वेद्ये समं प्रविशन्ति स्म। एवं दशमस्कन्धस्य पूर्वभागे 'मल्लरंगवर्णनं' नाम द्विचत्वारिंशः अध्यायः समाप्तः। ततः शुकः उवाच—कृष्णः रामः च, शुद्धीकरणं कृत्वा, हे शत्रुनिग्रहे, मल्लवाद्यध्वनिं श्रुत्वा, रंगभूमिं द्रष्टुं आगच्छतुः। रंगभूमिद्वारं समीपं गच्छन् कृष्णः, कुवलयापीडं गजपतिना प्रेरितं तत्र स्थितं अपश्यत्। शौरिः, मेखलां बद्ध्वा, कुञ्चितकेशान् अपास्य, गर्जनसदृशेन स्वरे गजपतिम् उवाच—"हे गजपतिन्, मार्गं देहि, विलम्बं मा कुरु; अन्यथा अद्य त्वां गजं च यमालयं प्रेषयामि।" एवं तिरस्कृतः, गजपतिः क्रुद्धः, तीव्रं गजं कृष्णं प्रति प्रेरयामास; स गजः मृत्युसदृशः भयङ्करः आसीत्। गजः वेगेन कृष्णं प्रति धावन्, तं शुण्डया बलात् गृहीत्वा, कृष्णः तस्य गृहतः स्खलितः, तं ताडयित्वा, गजपदेषु अधः गतः। गजः कोपितः, दृष्ट्या गन्धेन च केशवं अवलोकयन्, शुण्डया स्पृशन्, तं गृहीतुं न अशकत्। कृष्णः तस्य पुच्छं गृहीत्वा, गजं पञ्चविंशतिधनुष्प्रमाणं अपसारयत्, यथा गरुडः नागं क्रीडया आकर्षति। अच्युतः गजं वामं दक्षिणं च घूर्णयन्, बालकः वत्सं यथा घूर्णयति। ततः अग्रतः आगत्य, हस्तेन गजं ताडयामास, स गजः कम्पितः, पतितः, कृष्णः पादपदं स्पृशन् तं पतितं अपश्यत्। गजः भूम्याम् अवलम्ब्य, स्वयम् पतितं मन्यते स्म, क्रोधेन दन्तैः भूमिं विदारयामास। तस्य बलं निरुद्धम्, गजः महाबलः, क्रुद्धः, गजपतिभिः प्रेरितः, कृष्णं प्रति वेगेन धावन्। तं धावन्तं दृष्ट्वा, मधुसूदनः तस्य शुण्डां हस्तेन गृहीत्वा, गजं भूमौ अपातयत्। पतितं गजं सिंहः यथा क्रीडया पद्मास्यम्, कृष्णः तस्य दन्तं उन्मूल्य, तेन गजपतिं ताडयामास। मृतं गजं त्यक्त्वा, दन्तं गृहीत्वा, तं स्कन्धे निधाय, रक्तमदम् चिह्नितं, तस्य पद्ममुखं स्वेदबिन्दुभिः शोभितं, रंगभूमिं प्रविशत्। बलदेवः जनार्दनः च, कतिचित् गोपालैः सह, गजदन्तं शस्त्ररूपेण धारयन्तः, रंगभूमिं प्रविशतुः। तत्र, मल्लानां वज्रः, नराणां श्रेष्ठः, स्त्रीणां कामः, गोपालानां बन्धुः, दुष्टराज्ञां दण्डः, मातापित्रोः बालः, भोजराजस्य मृत्युः, विदुषां विश्वरूपः, योगिनां परमसत्यः, वृष्णीनां परमदेवः इति, सः ज्येष्ठभ्रात्रा सह रंगभूमिं प्रविशत्। हे राजन्, कुवलयापीडं हतं दृष्ट्वा, तौ दुर्जयौ कृष्णरामौ, कंसः अपि दृढचित्तः सन्, अत्यन्तं विक्षिप्तः अभवत्। तौ महाबाहू, विविधवस्त्राभरणमाल्यवस्त्रैः शोभितौ, रंगभूमिं प्रविशन्तौ, सर्वलोकान् स्वप्रभया आकर्षयन्तौ, नटौ इव परमवेषे स्थितौ, सर्वेषां मनांसि मोहयन्तौ। तौ परमपुरुषौ दृष्ट्वा, नगरजनाः ग्रामजनाः च वेद्येषु उपविष्टाः, हर्षवेगेन मुखनयनैः पश्यन्ति स्म, तौ मुखौ दृष्ट्वा तृप्तिं न आगच्छन्ति स्म। यथा नयनैः पिबन्ति, जिह्वया च लिञ्गन्ति, नासया घ्राणयन्ति, बाहुभिः आलिङ्गन्ति इव। ते जनाः परस्परं जल्पन्ति स्म, यथा दृष्टं श्रुतं च, तौ सौन्दर्यं, गुणं, माधुर्यं, शौर्यं च स्मरन्ति, नूतनं स्मरणमिव। "एतौ एव भगवान् हरिः नारायणः, अंशेन वसुदेवगृहे अवतरितौ। सः देवक्या जन्म प्राप्तः, ततः गोकुलं नीतः, गुप्तः नन्दगृहे वर्धितः। तेन पूतना निहता, चक्रवद् राक्षसः, अर्जुनः गुह्यकः, केशी, धेनुकः च निहताः। तेन गोः गोपालाः च वनदावानलात् रक्षिताः, कालियः नागः शान्तः, इन्द्रः गर्वितः विनीतः। सप्तदिनानि एकेन हस्तेन गिरिं धृतवान्, गोकुलं वर्षवातवज्रात् रक्षितवान्। गोप्यः तस्य स्मितावलोकनं दृष्ट्वा, सर्वदुःखक्लेशान् हर्षेण अतीर्ताः। तेन यदुवंशः, यः प्रसिद्धः, तस्य रक्षणेन कीर्तिप्रभुत्वं च प्राप्स्यति।" "एष हि ज्येष्ठः भ्राता रामः, पद्माक्षः, येन प्रलम्बः, वत्सकः, बकः च निहताः।" एवं जनाः परस्परं जल्पन्ति स्म, वाद्यध्वनिः च चलति। तत्र चाणूरः कृष्णरामौ उवाच—"हे नन्दसुतौ, हे राम, युवां वीरत्वेन प्रसिद्धौ, मल्लविद्यायाम् निपुणौ, भोजराजेन आहूतौ, तस्य द्रष्टुम् इच्छया।" "यदा राज्ञः इच्छा पूर्यते, तदा लोकस्य कल्याणं भवति—मनसा, कर्मणा, वाचा; अन्यथा विपरीतम्।" "गोपाः, गोपालकाः च, सदा हृष्टाः, गवां पालनकाले वने मल्लक्रीडां प्रकाशं कुर्वन्ति स्म।" "तस्मात्, हे मित्राणि, यत् राज्ञः प्रियं तत् कुर्याम, यः सर्वभूतात्मा राजा तुष्टः, तदा सर्वे जनाः अस्माभिः तुष्टाः।