तत्र नगरवासिनः ग्रामिणः च ब्राह्मण-क्षत्रिय-श्रेष्ठिनः च स्व-स्व-स्थानानुसारं प्रविश्य, राजानः च स्वेषु आसनेषु उपविविशुः। तस्मिन्नेव काले, भोजराजः कंसः स्व-मन्त्रिभिः परिवृतः, प्रादेशिकाधिपैः मध्ये, राजसिंहासने उपविष्टः, हृदि उद्वेगं वहन् आसीत्। तदा शङ्ख-भेर्यादिवाद्यध्वनिना, भूषिताः गर्विताः मल्लाः स्वाचार्यैः सह रंगभूमिं प्रविश्य, चाणूरः मुष्टिकः कूटः शालः तोशलः च मधुरसंगीतसुखेन हृष्टाः तत्र समुपजग्मुः। नन्दमुख्यैः गोकुलवासिभिः, भोजराजेण आहूयमानैः, उपहाराः समर्प्य, एकत्रैव मञ्चे प्रविष्टम्। एवं दशमस्कन्धस्य पूर्वार्धे, श्रीमद्भागवते महापुराणे, परमहंससंहितायां ‘मल्लभूमिवर्णनं’ नाम द्विचत्वारिंशोऽध्यायः समाप्तः। अनन्तरं, शुकदेवः उवाच— ततः कृतशौचौ कृष्णरामौ, हे पार्थिव, मल्लवाद्यघोषं श्रुत्वा, तत्र द्रष्टुं जग्मतुः। रंगद्वारं समीपगौ सन्नौ, कृष्णः तत्र स्थितं कुवलयापीडमहागजं दृष्टवान्, हस्तिपालेन प्रेरितम्। शौरिः, मेखलां बद्ध्वा, कुन्तलान् अपसृत्य, मेघनिनादसदृशेन स्वरेण हस्तिपालं प्राह— “हे हस्तिपाल, अस्मान् मार्गं देहि, विलम्बं मा कुरु; अन्यथा अद्य त्वां तव च गजं यमलोकं प्रेषयामि।” एवमुक्तः स हस्तिपालः, क्रुद्धः, तं भीषणं गजं कृष्णे प्रति प्रेरयामास। स महागजः वेगेन अभ्यधावत्, सुदृढेन सुष्ठु सग्रहं कृष्णं स सूण्डया जग्राह; स तु तस्मात् अपसृत्य, तम् आहत्य, पादयोः अधः प्रविश्य, तस्य गात्रं मुष्टिभिः ताडयामास। क्रुद्धः स गजः केशवम् आलोक्य, घ्राणेन च स्पृष्ट्वा, पुनः अपि तस्य गृहीतुं न अशकत्। ततः श्रीकृष्णः तस्य पुच्छं गृहित्वा, तम् अतिबलिनं गजं पञ्चविंशतिधनुष्मात्रं यथा गरुडः नागं क्रीडया आक्रमेत्, तथा अपोह्य अपसारयत्। अच्युतः तम् इहामुतः परिभ्रम्य, बालकः वत्सकं यथा घूर्णयेत्, तथा तम् आपात्य, हस्तेन समुपाघात्य, पङ्क्त्या पङ्क्त्या तं गजं पातयामास। स गजः भूमौ पतितः इति मन्यते, शीघ्रं पुनः उत्थाय, रोषेण दन्ताभ्यां भूमिं विदारयामास। तस्य प्रबलत्वं निरुद्धं दृष्ट्वा, तं हस्तिपालैः प्रेरितः, महागजः क्रुद्धः पुनः कृष्णे अभ्यधावत्। तदा भगवान् मधुसूदनः तस्य सूण्डां हस्तेन गृहीत्वा, भूमौ प्रक्षिप्य, सिंहः इव क्रीडया, तस्य दन्तं निष्कृष्य, तेन एव हस्तिपालं ताडयामास। हतगजं विहाय, दन्तं स्कन्धे निधाय, रुधिर-मदम् अलङ्कृतः, कमलवदनः स्वेदबिन्दुशोभितः, कृष्णः बलरामेण सह, अल्पैः गोपालकैः सहितः, रंगभूमिं प्रविवेश। तौ उभौ गजदन्तौ शस्त्ररूपेण वहन्तौ, राजन्, रंगभूमिं प्रविश्य, मल्लानां वज्रवत्, नराणां श्रेष्ठवत्, स्त्रीणां मनोहरकन्दर्पवत्, गोपालानां स्वजनवत्, दुष्टराज्ञां दण्डवत्, पितरौ बालवत्, भोजराजस्य मृत्युवत्, विदुषां विश्वरूपवत्, योगिनां परं तत्त्ववत्, वृष्णीनां परमेश्वरवत्, एवं विश्रुतौ, ज्येष्ठभ्रात्रा सह रंगभूमिं प्रविश्य। तत्र, कुवलयापीड-वधं दृष्ट्वा, तौ अजेयौ, स्वयं दृढसंकल्पः अपि कंसः महद्व्यथां प्रपेदे। तौ महाबाहू, विविधवस्त्राभरणमाल्यपटैः भूषितौ, रंगभूमिं प्रविश्य, नटनायकाविव लोकमोहकौ, सर्वेषां चित्तं आकर्षयन्तौ विराजेताम्। नगरे ग्रामे च उपविष्टाः जनाः, तौ परमपुरुषौ दृष्ट्वा, हर्षवेगेन मुखनयनैः पश्यन्तः, तयोः मुखयोः दर्शनात् तृप्तिं न प्राप्नुवन्। ते च नेत्रैः पिबन्ति, जिह्वाभिः च लिलिहन्ति, नासाभिः च घ्राणयन्ति, बाहुभिः आलिङ्गन्ति इव। ते परस्परं संवादं कुर्युः— “यद् दृष्टं यद् श्रुतं तद् स्मरन्तः, तयोः रूपगुणमाधुर्यवीर्याणि पुनः पुनः अनुभवामः।” “एते एव भगवतः साक्षात् हरिनारायणस्य अंशावतारौ, वसुदेवगृहे अवतीर्णौ।” “स एव देवक्याः सुतः, गोकुलं नीतः, नन्दगृहे रहसि किञ्चित्कालं वर्धितः।” “तस्मिन्नेव पूतनापातनं, शकटासुरवधः, अर्हणगुह्यक, केशी, धेनुकादीनां वधः कृतः। तेनैव गावः गोपालाश्च दावानलात् उद्धृताः, कालियः दमनं कृतम्, इन्द्रः अपि गर्वशमनं प्रपन्नः। सप्तदिनानि एकहस्तेन गोवर्धनं धृत्वा, गोकुलं वृष्टिवातविद्युतः रक्षितम्। गोप्यः तु तस्य सस्मितवल्गुदृशं सदा पश्यन्त्यः, सर्वं श्रमं दुःखं च उल्लङ्घ्य, हर्षेण जीवन्ति।” “कथ्यते, तेनैव यदुवंशः, यशस्वी, श्रीमान्, महतीं कीर्तिं च प्राप्स्यति, रक्षितः। अयं च तस्य भ्राता ज्येष्ठः, श्रीरामः, कमललोचनः, येन प्रलम्बो हतः, वत्सकः बकः च अन्ये च निहताः।” एवमुपवदद्भिः जनैः, वाद्यघोषैः च, चाणूरः कृष्णरामौ इदं वचनमभाषत— “हे नन्दसुतौ, हे राम, युवां वीर्यवन्तौ मल्लविद्यायाम् प्रख्यातौ, राज्ञा आहूतौ। राजा यदा तुष्टः स्यात्, तदा सर्वजनहितं सिध्यति—मनसा, कर्मणा, वाचा; अन्यथा तन्न भवति।” “गोपाः च गोपालकाः सदा प्रमुदिताः, वने गोसमीपे मल्लक्रीडां प्रकाशं कुर्वन्ति।” एवं रंगभूमौ सर्वे समागता, कृष्णरामौ च दिव्यशौर्यं दर्शयन्तौ, सर्वलोकमानसानि हर्षेण पूरयन्तौ, रंगभूमिं प्रविश्य स्थितौ।