कंसस्य प्रेषितं बलं हत्वा, कृष्णः बलरामश्च प्रसन्नचित्तौ सभां विहाय नगरस्य शोभां विलोकयन्तौ विचरन्ति स्म। तयोः अद्भुतं वीर्यं तेजः सौन्दर्यं च दृष्ट्वा नगरवासिनः तौ देवानामपि श्रेष्ठौ इति मन्यन्ते स्म। एवं तौ स्वच्छन्दं नगरं सञ्चरन्तौ सूर्यास्तमयं समुपलभ्य, कृष्णः बलरामश्च गोपालैः सहिताः नगरीतः स्वस्य रथ्यां प्रत्यागच्छताम्। मथुरायां गोप्यः मुकुन्दस्य विरहात् संतप्ताः, तस्मै हार्दं मंगलं प्रार्थयन्ति स्म। तस्य पुरुषोत्तमस्य रूपमवलोक्य, लक्ष्मीः अपि अन्यान् परित्यज्य केवलं तं वाञ्छितवती। तयोः पादप्रक्षालनं कृत्वा, क्षीरयुतं भोजनं भुक्त्वा, तौ कंसस्य मनोगतं ज्ञात्वा सुखेन निशामतीष्टाम्। एतेषां कर्मणां श्रवणात्—धनुषो भङ्गं, स्वबलस्य नाशं, गोविन्दरामयोः अद्भुतं क्रीडां च—कंसः अतिव्यथितः अभवत्। तस्य मनसि अशुभचिन्ताः उत्पन्नाः, निद्राहीनः भयाकुलः, मृत्युसूचकानि बहूनि लक्षणानि स्वयम् असत्यसत्यत्वेन वर्णयामास। स्वप्रतिबिम्बे शिरोऽभावं, क्वचित् द्विशिरस्कं, नक्षत्रेषु द्वैधभावं च दृष्टवान्। छायायाम् अन्तरालानि, स्वश्वासं न श्रुतवान्, वृक्षेषु सुवर्णदर्शनं, पादचिह्नानाम् अदर्शनं च अनुभूतवान्। स्वप्ने मृतान् आलिङ्ग्य, गर्दभमारोह्य, शोकमुपगम्य, नलदमाल्यधारणं, तैललेपनं, नग्नवृत्तिं च अपश्यत्। इति स्वप्नजाग्रत्स्थितिषु अशुभलक्षणानि दृष्ट्वा, मृत्युभयात् सः निद्रां न लेभे, चिन्तया पीडितः। रात्र्यतीता, सूर्ये उदिते, कंसः महोत्सवं मल्लयुद्धस्य आयोजयामास। पुरुषाः मण्डपं भूषयन्ति, दुन्दुभ्यः शङ्खाः च निनदन्ति, वेदिकाः पुष्पमालाभिः, पताकाभिः, वस्त्रैः, तोरणैः च शोभिताः। नगरवासिनः, ग्राम्यजनाः, ब्राह्मणक्षत्रियश्रेष्ठाः च तत्र स्वस्थानानि गृहीत्वा, राजानः अपि स्वासनेषु उपविशन्। कंसः मन्त्रिभिः परिवृतः, राजवेदिकायाम् उपविश्य, देशाधिपैः परिवृतः, चित्तविक्षिप्तः अभवत्। तत्र शङ्खदुन्दुभिनादे समुपवर्तमाने, मल्लाः भूषिताः, स्वगुरुभिः सह गर्वेण प्रविशन्ति स्म। चाणूरः, मुष्टिकः, कूटः, शालः, तोशलश्च मधुरवाद्यरवेण हृष्टाः रंगमण्डलं समुपेयुः। नन्दादयः गोपालाः, भोजराजेन आहूताः, स्वदानानि समर्प्य, एकत्र वेदिकायाम् उपविशत्। एतद्वै द्विचत्वारिंशदधिकद्विचत्वारिंशः अध्यायः, 'मल्लयुद्धमण्डपवर्णनं' नाम, श्रीमद्भागवते महापुराणे, परमहनसां शास्त्रे, दशमस्कन्धस्य पूर्वार्धे समाप्तः। शुक उवाच—ततः कृष्णः बलरामश्च, शुचिः कृत्वा, हे पारिक्षित्, मल्लयुद्धदुन्दुभीनां घोषं श्रुत्वा तत्र द्रष्टुं जग्मतुः। रंगद्वारमुपेत्य, कृष्णः तत्र स्थितं कुवलयापीडं हस्त्यधिपेन प्रेरितं दृष्टवान्। शौरिः, उपवेष्ट्य कटिं, कुञ्चितकेशान् अपसार्य, मेघनिनादसदृशेन स्वरें हस्तिपालं इदं वचनमब्रवीत्—“हे हस्तिपाल, मार्गं दत्त्वा विलम्बं मा कुरु; अन्यथा अद्य त्वां सह हस्तिना यमालयं प्रेषयामि।” एवं तेन तिरस्कृतः हस्तिपालः कोपेन तं भीषणं हस्तिनं कृष्णस्योपरि प्रवर्तयामास। स हस्तिराजः, मृत्युसदृशः, वेगेन कृष्णमभ्यधावत्, स च तेन सुदृढेन शुण्डग्रहणेन गृहीतः। कृष्णः तस्य गृहीतत्वात् अपसृत्य, तं हस्तिनं ताडयित्वा, तस्य चरणयोः अधः प्रविश्य विचरितवान्। कोपनः हस्ती, गन्धं दृष्टिं च केशवे निवेश्य, शुण्डया स्पृष्ट्वापि, कृष्णः तस्य गृहीतिं पुनः अपसृत्य मुक्तवान्। तस्य पुच्छं गृहीत्वा, बलवान् हस्तिनं पञ्चविंशत्यङ्गुलपरिमाणेन आकृष्य, गरुडः इव नागं क्रीडया चकार। अच्युतः तं हस्तिनं दक्षिणं वामं च घूर्णयित्वा, शिशुर्वत्सं यथा, तथा हस्तिनं परिभ्रम्य क्रीडितवान्। ततः, सः हस्तिनं साक्षात् पाणिना ताडयित्वा, क्रमशः स्पृशन्, हस्तिनं कम्पितं भूमौ पतितं चकार। सः हस्ती, भूमौ पतित्वा, शीघ्रं पुनरुत्थाय, स्वं पतनं मन्यन्, कोपेन भूमौ दन्ताभ्यां ताडयामास। तस्य बलं निरोधितं दृष्ट्वा, महाहस्तिः, कोपेन हस्तिपालैः प्रेरितः, पुनः कृष्णमभ्यधावत्। तस्याभिमुखं धावन्तं, प्रभुः माधवः तस्य शुण्डां हस्तेन गृहीत्वा, भूमौ पतितवान्। पतिते हस्तिनि, सिंह इव क्रीडया, कृष्णः तस्य दन्तं निष्कृष्य, तेन हस्तिपालं ताडयामास। हतं हस्तिनं विहाय, दन्तं गृहीत्वा, कन्धरे स्थाप्य, रुधिरमदमण्डलक्लिन्नः, स्वेन्मुखकमलशोभया स्वेदबिन्दुभिः शोभितः, कृष्णः प्रविवेश। अल्पैः गोपालकैः सह, बलदेवः जनार्दनश्च, हस्तिदन्तौ शस्त्ररूपेण गृहीत्वा, रंगमण्डलं प्रविशताम्। मल्लानां वज्रः, नराणां श्रेष्ठः, स्त्रीणां मनोहरः, गोपालानां स्वजनः, दुष्टराज्ञां दण्डः, मातापित्रोः बालः, भोजराजस्य मृत्युः, विदुषां विश्वरूपः, योगिनां परं तत्त्वम्, वृष्णीनां परमेश्वरः इति सः, अग्रजेन सह रंगमण्डलं प्रविश्य, सर्वान् मोहितवान्। राजन्, कुवलयापीडस्य वधं दृष्ट्वा, तौ विजितात्मानौ, कंसः अपि महता भयेन मनसा कम्पितः। तौ महाबाहू, विविधान् वस्त्राभरणमाल्यवस्त्रैः शोभितौ, रंगमण्डलं प्रविश्य, नटवराविव सर्वान् जनान् तेजसा आकर्षयामासतुः। नगरजनाः ग्राम्यजनाश्च, वेदिकासु उपविष्टाः, तौ पुरुषोत्तमौ दृष्ट्वा, हर्षवेगेन चक्षुषा मुखेन च पश्यन्तः, तयोः मुखयोः दर्शनं तृप्तिं न लेभिरे। तेषां दृष्टयः इव पीत्वा, जिह्वाभिः च लिलिह्य, नासाभिः च घ्राणं कृत्वा, बाहुभिः आलिङ्ग्य इव, तयोः सौन्दर्यरसास्वादनं कृतवन्तः।