ततः तेषां वैरभावं दृष्ट्वा बलरामः कृष्णश्च कोपमापन्नौ। धनुषः भग्नांशान् गृह्य तौ तद्विरुद्धान् समाहत्य निहतवन्तौ। कंसस्य प्रेषितं बलं हत्वा, तौ हर्षपूर्णौ सभां विहाय नगरे विचरन्तौ, तस्य शोभां निरीक्षन्तौ। नगरवासिनः तयोः अद्भुतं वीर्यं, तेजः, आत्मविश्वासं, रूपं च दृष्ट्वा, तौ देवानां श्रेस्थौ इति मन्यन्ते स्म। यदा तौ स्वच्छन्दं विचरन्तौ, तदा सूर्यास्तमितः। कृष्णः बलरामश्च गोपालैः सह नगरेभ्यः स्वयन्त्रं प्रति प्रत्यागच्छताम्। तत्र गोप्यः मुकुन्दवियोगवेदनया मथुरायां हृदयपूर्वकं शुभाशिषः ददुः; तं पुरुषश्रेष्ठं सौन्दर्यं दृष्ट्वा लक्ष्मीः अन्यान् त्यक्त्वा केवलं तं अभिलषति स्म। ते पादौ प्रक्षालित्य, क्षीरयुक्तं भोजनं कृत्वा, रात्रिं सुखेन व्यतीतवन्तौ, कंसस्य अभिप्रायं ज्ञाय। कंसः धनुषः भेदनं, रक्षकाणां नाशं, गोविन्दरामयोः अद्भुतं क्रीडनं च श्रुत्वा, महतीं उद्वेगं प्राप। तस्य रात्रौ निद्राभावः, भयाकुलः, अशुभसंकेतैः मनः व्याकुलमभवत्; सः मृत्युसमीपं सूचयन्ति इति, यथार्थं कल्पितं च, अनेकानि चिह्नानि वर्णयति स्म। सः स्वच्छायायां शिरः न पश्यति, क्वचित् द्विगुणं पश्यति; तारेषु द्विविधं पश्यति। छायायां शून्यानि पश्यति, स्वश्वासं न शृणोति, वृक्षेषु सुवर्णं पश्यति, पदचिह्नानि लुप्तानि। स्वप्ने मृतान् आलिङ्गति, गर्दभे आरोहति, शोकं अनुभवति, नालदमाल्यं धारयति, तैलविलेपनं, नग्नतां च अनुभवति। एवं स्वप्नजाग्रतयोः अशुभानि दृष्ट्वा, मृत्युभयात्, निद्रां न लभते, चिंता मनसि आविशति। रात्रिः व्यतीता, सूर्यः उदितः। कंसः विशालं मल्लयुद्धोत्सवम् आयोजयत्। पुरुषाः रंगभूमिं अलङ्कृतवन्तः, अनाहतध्वनिः, शङ्खध्वनिः, मञ्चाः पुष्पमाल्यैः, ध्वजैः, वस्त्रैः, तोरणैः शोभिताः। नगरवासिनः, ग्रामजनाः, ब्राह्मणक्षत्रियश्रेष्ठाः, स्वस्वस्थानं प्रविश्य, नृपाः आसनानि ग्रहीतवन्तः। कंसः मन्त्रिभिः परिवृतः, राजमञ्चे, देशपतिभिः मध्ये, मनसा उद्विग्नः स्थितः। तत्र मल्लाः, शङ्खनादमृदंगध्वन्या, सुशोभिताः, गुरुभिः सह गर्विताः प्रविशन्ति। चाणूरः, मुष्टिकः, कूटः, शालः, तोशलः, मधुरसंगीतं श्रुत्वा रंगमञ्चं प्रति गतवन्तः। नन्दमुख्या गोपालाः, भोजराजेन आहूताः, दानानि दत्त्वा, एकमञ्चे समागताः। इति श्रीमद्भागवते महापुराणे, योगेश्वरशास्त्रे, दशमस्कन्धे, पूर्वभागे, द्विचत्वारिंशोऽध्यायः—मल्लरंगवर्णनं—समाप्तः। शुक उवाच—ततः कृष्णः रामश्च, शुद्धी कृत्वा, हे पार्थ, मल्लयुद्धध्वनिं श्रुत्वा, तं द्रष्टुं अगच्छताम्। रंगद्वारं समीपं गत्वा, कृष्णः कुवलयापीडं दृष्टवान्, हस्तिपालेन प्रेरितम्। शौरिः, मेखलं बद्ध्वा, केशान्तं अपसार्य, गर्जनस्वरेण हस्तिपालं उवाच— "हस्तिपाल, मार्गं देहि, विलम्बं मा कुरु; अन्यथा अद्य त्वं च तव हस्ति च यमलोकं गमिष्यथः।" एवं तिरस्कृतः, हस्तिपालः क्रुद्धः, रुद्ररूपं हस्तिं कृष्णं प्रति प्रेरयामास। स राजा हस्तिः, मृत्युसमानः, कृष्णं आकृष्य, सशक्त्या सुष्ठु गृहीत्वा, तस्य हस्तात् स्खलितः, तं आघात्य, पादयोः अधः गतः। क्रुद्धः हस्तिः, कृष्णं दृष्ट्वा, गन्धं जिघ्रति, सूण्डया स्पृशति, सः पुनः मुक्तः। कृष्णः तस्य पुच्छं गृहीत्वा, बलवन्तं हस्तिं पञ्चविंशतिः धनुष्प्रमाणं अपाकर्षत्, यथा गरुडः नागं क्रीडया। अच्युतः, तं वामं दक्षिणं च घूर्णयन्, बालकः वत्सं यथा, हस्तिं घूर्णयति। ततः, मूर्ध्ना समीपं गत्वा, हस्तिना आघातं कृत्वा, हस्तिं स्खलितं पातयामास, पादपादं स्पृशन्। हस्तिः, भूमौ पतितः, शीघ्रं उत्थाय, पतितं मन्यन्, क्रोधात् भूमौ दन्तैः आघातं कृतवान्। बलं उपशम्य, हस्तिः, पालैः प्रेरितः, क्रुद्धः, कृष्णं प्रति धावति। तस्य आक्रमणसमये, मधुसूदनः तस्य सूण्डां हस्तेन गृहीत्वा, भूमौ पातयामास। पतितं हस्तिं सिंहः इव क्रीडया पद्यन्, कृष्णः तस्य दन्तं निष्क्रित्य, हस्तिपालं तेन आघात्य। मृतं हस्तिं विहाय, दन्तं धारयन्, कन्धे निधाय, शोणितमदम् अंकितः, पद्ममुखः स्वेदबिन्दुभिः शोभमानः, प्रविष्टवान्। गोपालैः सह, बलदेवजनार्दनौ, दन्तैः आयुधरूपेण रंगभूमिं प्रविष्टवन्तौ। मल्लानां वज्रः, नराणां श्रेष्ठः, स्त्रीणां मनमथः, गोपानां स्वजनः, दुष्टराज्ञां दण्डः, मातृपितृणां बालः, भोजराजस्य मृत्युः, विदुषां विश्वरूपः, योगिनां परं तत्त्वम्, वृष्णीनां परमदेवः—एवं विद्धौ, भ्रातृसहितौ रंगभूमिं प्रविष्टवन्तौ। हे राजन्, कुवलयापीडं निहतम् दृष्ट्वा, तौ दुर्जयौ, कंसः अपि महतीं चिंता प्राप्तवान्। तौ दीर्घबाहू, रंगभूमिं प्रविश्य, विविधवस्त्राभरणमाल्यवस्त्रैः शोभितौ, नाट्यविदः यथा उत्तमं पात्रं धारयन्तौ, सर्वेषां मनांसि आकर्षन्तौ। नागराः, ग्रामजनाः, मञ्चेषु उपविष्टाः, तौ परमपुरुषौ दृष्ट्वा, हर्षवेगेन चक्षुषः, मुखानि च स्पन्दमानानि, तयोः मुखयोः दर्शनं तृप्तिं न प्राप्नुवन्ति।