नन्दग्रामात् आगत्य श्रीकृष्णबलरामौ यदा मथुरायां प्रविश्य नगर्याः शोभां पश्यन्तौ विचरतः, तदा तत्र स्थिताः नार्यः तं श्रीकृष्णं दृष्ट्वा स्मृत्वा च अतिविह्वलाः स्वात्मनं वस्त्राणि केशान् कङ्कणानि च विस्मृत्य, चित्रपटे लिखिताङ्गनाव इव सञ्जाताः। ततोऽच्युतः नगरवासिभ्यः धनुषः स्थानं पृष्ट्वा तत्र प्रविष्टवान्, तत्र च दिव्यं धनुः पश्यति, यदिन्द्रस्येव महदासीत्। तद् धनुः बहुभिः पुरुषैः संरक्षितं, पूजितं, महतेजस्कं च दृष्ट्वा, कृष्णः रक्षकैरपि निरुद्धः सन् बलात् तदधनुः समादत्त। सः श्रीकृष्णः वामहस्तेन तद्धनुः लीलया उत्थाप्य, सर्वेषां पुरतः क्षणेनैव तदधनुः संयोज्य, ततः बाहुबलसमन्वितः मध्ये विदारयामास, यथा द्विपः इक्षुदण्डं भिनत्ति। तस्य धनुषोः भङ्गनिनादः नभः पृथिवीं च दिशश्च व्याप्तवान्; तं शब्दं श्रुत्वा कंसः भयेन समाक्रान्तः। ततः रक्षकाः कोपसमन्विताः स्वैः सहायैः सह तं गृहीत्वा हन्तुं धावन्ति, 'गृह्णीध्वं हन्यध्वम्' इत्युच्चैः शब्दयन्तः। तेषां तु तद्भावमवेक्ष्य, बलरामकृष्णौ च कोपितौ, धनुषोः खण्डान् आदाय तान् ताडयित्वा हत्वा च। कंसस्य प्रेषितं बलं निहत्य, हृष्टौ तौ सभां निर्गम्य, नगर्याः सौन्दर्यं निरीक्ष्य विचरतः। नगरवासिनः तयोः अद्भुतं वीर्यं तेजः धैर्यं रूपं च दृष्ट्वा, तौ देवश्रेष्ठौ इव मेनिरे। एवं तयोः विचरतोः, सूर्यास्तसमये, कृष्णबलरामौ गोकुलस्थैः गोपैः सह नगरात् स्वशिबिरे प्रत्यागच्छताम्। तत्र गोप्यः मुकुन्दवियोगदुःखेन पीडिताः, मथुरायां हृदयेन आशीर्वचनानि प्रयुञ्जानाः, तं पुरुषश्रेष्ठं दृष्ट्वा लक्ष्मीः अपि अन्यान् परित्यज्य तस्मिन्नेव मनः न्यवेशयत्। तयोः पादौ प्रक्षाल्य, दुग्धयुक्तं भोजनं कृत्वा, ते हृष्टाः तां रात्रिं न्यवसन्, कंसस्य चेष्टाम् अवेक्ष्य। कंसः तु धनुषोः भङ्गं, रक्षाणां विनाशं, गोविन्दरामयोः अद्भुतविहारं च श्रुत्वा, महता विक्लवेन पीडितः। तस्य चित्तं अशुभैः निमित्तैः व्याकुलं, निद्राहीनः, मृत्युसंकेतान् स्वप्ने जागर्यपि पश्यन्, तद्भयेन संतप्तः। स्वच्छायायां शिरोऽदृष्ट्वा, क्वचित् द्विविधं दृष्ट्वा, तारासु च द्वैधं पश्यन्, छायायां छिद्राणि, स्वश्वासं न शृणोति, वृक्षेषु सुवर्णदर्शनं, पादचिह्नानि अदृश्यन्त। स्वप्ने मृतान् आलिङ्गति, गर्दभे आरोहति, शोकं अनुभवति, नलदमाल्यं धारयति, तैलक्षिप्तः, नग्नः च विचरति। एवं स्वप्नजाग्रत्स्थितेषु अशुभेषु निमित्तेषु दृष्ट्वा, मृत्युभयात् कम्पितचित्तः, निद्रां न लभते। निशा गतायां, सूर्ये उदिते, कंसः महोत्सवं मल्लयुद्धस्य आयोजयामास। पुरुषाः रंगमण्डपं भूषयन्ति, दुन्दुभिशङ्खनिनादः, तोरणपताकामाल्यादिभिः मण्डपः शोभितः। तत्र नगरवासिनः, ग्राम्यजनाः, ब्राह्मणक्षत्रियप्रधानाः च स्वस्थानं प्रविश्य, राजानः उपविविशुः। कंसः मन्त्रिभिः परिवृतः, राजोपविष्टः, देशाधिपानां मध्ये, चित्ते कम्पमानः। दुन्दुभिशङ्खनिनादैः, मल्लाः अलङ्कृताः, गुरुभिः सह गर्विताः मण्डपम् आगच्छन्। चाणूरः, मुष्टिकः, कूटः, शालः, तोशलः च, मधुरनिनादेन हृष्टाः, रंगस्य समीपमुपययुः। नन्दादयः गोपाः, भोजराजेन आहूताः, द्रव्याणि समर्प्य, एकस्मिन्नेव मण्डपे प्रविश्य उपविविशुः। एवं द्विचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः समाप्तः। ततोऽनन्तरं, शुकदेवः उवाच—कृष्णरामौ स्नात्वा, हे पारिक्षित्, मल्लयुद्धदुन्दुभीनां घोषं श्रुत्वा, रंगं द्रष्टुं समुपेत्य। रंगद्वारम् उपसृत्य, कृष्णः तत्र स्थितं कुवलयापीडं हस्तिनं दृष्टवान्, यः हस्तिपालेन प्रेरितः आसीत्। सः शौरिः कटीबन्धनं बद्ध्वा, कुण्डलितकेशं परिजह्रासुः, मेघनिनादसदृशेन स्वरेण हस्तिपालं प्रत्युवाच—"हस्तिपाल! मार्गं देहि, विलम्बं मा कुरु; अन्यथा अद्य त्वां सह हस्तिना यमालयं प्रेषयिष्यामि।" इति तेन तिरस्कृतः हस्तिपालः कोपितः, तं भीमं हस्तिनं कृष्णे प्रेरयामास। स महागजः, यमोपमः, तं कृष्णं गृहीत्वा, स बलात् तस्यांकं समाकर्ष्य, कृष्णः तस्य गात्रात् अपसृत्य, तं ताडयित्वा, चरणयोः अधः प्रविश्य। तस्य गजस्य कोपितस्य, दृष्ट्या घ्राणेन च केशवं स्पृशन्तं, सः पुनः अपसृत्य तस्य वशं न याति। कृष्णः तस्य पुच्छं गृहीत्वा, तं महागजं पञ्चविंशत्यङ्गुलपरिमाणं यथा गरुडः नागं लीलया आकर्षयति, तथा आकर्षयामास। अच्युतः तं गजं वामदक्षिणं परिभ्रम्य, शिशुरिव वत्सं चालयामास। ततोऽग्रतः उपगम्य, हस्तेन तं गजं ताडयामास, यः कम्पितः पतितश्च, क्रमशः तं स्पृशन्। गजः शीघ्रं भूमौ उत्थाय, पतित इति मन्यमानः, क्रुद्धः भूमौ दन्तैः ताडयामास। तस्य शक्तिं निरोध्य, स महान् गजः, हस्तिपालैः प्रेरितः क्रोधेन कृष्णं प्रति धावन्। तं धावन्तं भगवाञ् माधुसूदनः हस्तेन तस्य शुण्डां गृहीत्वा, भूमौ चिक्षेप। पतितं गजं सिंहः इव लीलया आरुह्य, तस्य दन्तं निष्कृष्य, तेनैव हस्तिपालं ताडयामास। एवं श्रीमद्भागवते महापुराणे, दशमस्कन्धस्य पूर्वार्धे, मल्लयुद्धरंगवर्णनं च कुवलयापीडवधः च सम्यक् निरूपितम्।