आत्मदेवस्य दम्पत्योः धर्ममार्गे स्वधनस्य अर्धं व्यययतः अपि न पुत्रः न कन्या जातः, अतः तौ दुःखेन महता क्लिश्यमानौ स्याताम्। कदाचित् स ब्राह्मणः, दुःखितः सन्, स्वगृहात् निर्गत्य वनं गतवान्। मध्याह्ने तृषार्तः सः सरोवरस्य समीपं प्राप्य, तत्र जलं पीत्वा, सुतशोकात् कृशः, तत्रैव उपविवेश। किञ्चित्कालानन्तरं तत्र कश्चन त्यागी सन्यासी समुपागमत्। तं दृष्ट्वा सः ब्राह्मणः जलं पीत्वा तस्य समीपं गतः, तस्य पादयोः प्रणम्य, सन्मुखे स्थित्वा, दीर्घं निश्वस्य। तदा स सन्यासी तं ब्राह्मणं प्रष्टुम् आरब्धवान्—“किमर्थं रुदसि ब्राह्मण? किमेतत् ते महदवस्थानक्लेशकारणम्? शीघ्रं दुःखस्य हेतुम् आख्याहि।” तदा ब्राह्मणः उवाच—“किं वक्ष्यामि भगवन्, पूर्वकृतपापसम्भूतं दुःखसमूहम्? मम पितरः शीतलं जलं न पीत्वा तप्तं जलं पिबन्ति। देवाः द्विजातयश्च मम पिण्डोदकादीनि नानन्देन स्वीकुर्वन्ति; पुत्रशोकविहीनः अहम्, अत्र आत्मत्यागाय आगतः। पुत्रहीनस्य जीवितं गृहं च व्यर्थम्, धनमपि निष्फलं, वंशश्च निरन्तरं न स्यात्। यं धेनुं पालयामि सा सर्वथा वन्ध्या भवति; यं वृक्षं रोपितवान् सापि निष्फला। यदपि फलं गृहे आगच्छति तत् शीघ्रं नश्यति; किमर्थं जीवामि अहं पुत्रविहीनः दुर्भाग्यशाली च?” इत्युक्त्वा सः ब्राह्मणः सन्यासीसमक्षे दुःखार्तः उरः प्रहारयन् बभूव। तदा तस्य सन्यायिनः हृदि महाक्रपा उत्पन्ना। स योगबलदर्शी, ललाटे अक्षरमालां दृष्ट्वा, ब्राह्मणं विस्तरेण उवाच—“पुत्रेच्छारूपां मूढतां त्यज; कर्मणः गतिः बलवती। विवेकं प्राप्य संसारकामनां परित्यज। ब्राह्मण, अद्य तव विधिं दृष्टवानस्मि—सप्तजन्मसु पुत्रः न भविष्यति। पूर्वं सगरः अपि पुत्रार्थं दुःखितः; अतः सुताशां त्यज, त्यागे सर्वथा सुखं विद्यते।” ब्राह्मणः उवाच—“किं मे विवेकेन? बलात् पुत्रं देहि, अन्यथा तव पुरतः दुःखार्तः आत्मनं त्यक्ष्यामि। विना पुत्रसुखेन त्यागः शुष्क एव; गृही पुत्रपौत्रैः परिवृतः लोके प्रफुल्लितः भवति।” ब्राह्मणस्य दृढनिश्चयं दृष्ट्वा, तपस्वी सः उवाच—“चित्रकेतुरपि विधिरेखां मर्दयित्वा क्लेशं प्रपेदे। पुत्रेण सुखं न लभ्यते, यतः प्रयत्नः विधिविरोधी निष्फलः; त्वं दृढसंकल्पी, तव इच्छायाः प्रति किं वदामि?” तस्मिन् समये, तस्य पत्न्याः अनिच्छां ज्ञात्वा, सन्यासी एकं फलम् अददात्—“इदं फलम् पत्न्या सह खाद, ततो पुत्रः भविष्यति।” सत्यं शौचं दया दानं एकभोजनं च—एतानि वर्षमेकं स्त्रिया पालनीयानि, तदा पुत्रः अतीव शुद्धः भविष्यति। एवं उक्त्वा योगी तस्मात् स्थलात् निर्गतः, ब्राह्मणः गृहं प्रत्येत्य, फलम् भार्यायै दत्त्वा स्वकार्ये गतः। सा युवती, कुबुद्धिः, सखीभ्यः पुरतः रुदती—“हा, चिन्तया पीडिता अस्मि, नाहं एतत् फलम् खादितुम् इच्छामि। फलस्य भक्षणेन गर्भं धारयिष्यामि, ततः उदरं वर्धिष्यते, अल्पभोजनतः शक्तिहीनाः स्याम; कथं गृहे कार्याणि करिष्यामि? यदि दैवात् कराधिकारिकः ग्रामं आगच्छेत्, गर्भिण्याः कथं त्राणम्? यदि गर्भः शुकवद् स्थास्यति, कथं तं गर्भाद् निष्कासयामि? यदि पार्श्वे निष्क्रान्तः स्यात् म्रियेयम्; प्रसवः महतीं वेदनां जनयति, कथं तां लघ्वी अहं सहिष्ये? यदि विलम्बे, सौवती सर्वं हरिष्यति; सत्यशौचादिव्रतं कठिनमेव। पुत्रपालनस्य क्लेशः, प्रसवकाले च स्त्रियाः दुःखम्; मनसि मे वन्ध्या वा विधवा वा सुखिनी।” इत्येवं कुयुक्त्या सा फलम् न खादितवती; पत्युः पृष्टा—“खादितम्, खादितमिति” अब्रवीत्। कदाचित् तस्याः अनुजा स्वयम् आगता; तस्यां सन्निधौ सर्वं निवेद्य—“बहु दुःखिता अस्मि” इति अवदत्। अनुजा प्रत्युवाच—“मया गर्भः धार्यते, प्रसवात् पश्चात् पुत्रं तुभ्यं दास्यामि। तावत् गृह एव गर्भिणीव वर्तस्व, धनं पतये दत्त्वा, पुत्रं प्राप्स्यसि। जनाः वदिष्यन्ति षण्मासे बालकः मृतः; अहं प्रतिदिनं तव गृहे आगत्य तं बालकं पालयिष्यामि। परीक्षणार्थं फलम् धेनवे ददातु; स्त्रीणां स्वभावः एवंविधः।” कालान्तरे सा स्त्री पुत्रं प्रसूतवती; पिता तम् बालकं गूढं धुन्धुल्यै दत्तवान्। सा पत्युः पुरतः अवदत्—“सर्वेभ्यः हर्षः जातः, आरोग्यवान् पुत्रः जातः, आत्मदेवेन पुत्रः प्राप्यते।” सः द्विजातिभ्यः दानानि दत्त्वा जातकर्मादिकं कृतवान्; द्वारे शुभगीतवाद्यं जातम्। पत्युः पुरतः सा अवदत्—“मम स्तनयोः पयः नास्ति; अपरया स्तन्यं पिबितम्, कथं बालकं पोषयामि?” “मम सौवत्याः पुत्रः मृतः, तां आनय, गृह एव स्थापय—सा तव पुत्रं पोषयिष्यति।” सर्वं तत् आत्मदेवेन पुत्ररक्षणाय कृतम्; माता तम् बालकं धुन्धुकारीति नामकारं चकार।