अथ भगवान् अच्युतः तस्याः पादयोः स्वपादौ स्थापयित्वा, हस्तस्योर्ध्वमुक्ताङ्गुलिभिः तस्याः चिबुकं उत्थाप्य, ताम् उन्नमयन् सुसम्यक् अकुर्वत्। तस्याः शरीरम् अच्युतस्पर्शेन सुसम्यक् उन्नतम्, विस्तीर्णश्रोणिपीनस्तनं च, त्वरया रमणीयाङ्ग्या रूपेण परिपूर्णम् अभूत्। सा रूपगुणदायादिभिः विभूषिता, जागरूककामा सती, कृष्णस्य उत्तरीयम् आकरषन्ती स्मितपूर्वम् केशवं इदं वचनम् उवाच— "आयाहि वीर, मम गृहम्; त्वां विना अहं न शक्नोमि स्थितुम्। त्वया मम हृदयम् आकुलम् जातम्; अतः पुरुषश्रेष्ठ, मयि कृपां कुरु।" तस्याः एवं प्रार्थितः श्रीकृष्णः, बलरामस्य पश्यतः, अनुयायिनां च साक्षात्, स्मितपूर्वं ताम् इदं प्रत्यूच्यत्— "सुन्दरभ्रु, पुरुषहृदयहारिणि, अहम् आगमिष्यामि तव गृहम्। यदा अस्माकं कार्यसिद्धिः भविष्यति, तदा त्वं अस्माकं विहारिणां शरण्यं भविष्यसि।" इति मधुरवचनेन ताम् उपेक्ष्य, कृष्णः वणिजां पन्थानम् अन्वगच्छत्, बलरामेण सह जनैः विविधैः उपहारैः—ताम्बूलमाल्यगन्धानुलेपनैः—सत्कृतः अभवत्। तं दृष्ट्वा स्मृत्वा च स्त्रियः स्वात्मानं विस्मृत्य, वस्त्रकचचूडामणीनां पतनम् इव चित्रिताङ्गनानाम् अभवत्। ततः अच्युतः नगरवासिभिः धनुषः स्थानम् अन्विच्छन्, तत्र प्रविश्य, अद्भुतं धनुः इन्द्रधनुषः सदृशम् अपश्यत्। तद् धनुः बहुभिः रक्षिभिः संरक्षितम्, पूजितम्, महद् ऐश्वर्यसम्पन्नम् आसीत्। कृष्णः रक्षकैः निरुद्धः अपि, बलात् तद् धनुः समाददात्। स एव धनुः वामहस्तेन लीलया उत्थाप्य, सर्वेषां साक्षात् त्वरया प्रत्ययेन तं जघन्यं चकार। बलवान् कृष्णः तद् धनुः मध्यभागे यथा गजः इक्षुशकलम् अपि भिन्द्यात्, तथा चकार। धनुषः भञ्जनध्वनिः दिवं पृथिवीं दिशश्च व्याप्य, तं श्रुत्वा कंसः भयाकुलः अभवत्। ततः कोपिताः रक्षकाः स्वैः अनुयायिभिः सह, "गृह्णीत! हन्यताम्!" इति घोषयन्तः, तं ग्रहीतुं हन्तुं च समाययुः। तेषां तद्विग्रहदर्शनात् कुपितौ बलरामकृष्णौ, धनुषः भग्नांशौ आदाय तान् प्रहार्य हत्वा च। कंसस्य सेनां निहत्य, तौ प्रहृष्टौ सभाम् उत्सृज्य, नगरस्य वैभवं निरीक्ष्य विचरन्तौ। नगरवासिनः तयोः अद्भुतं वीर्यम्, तेजः, प्रगल्भतां, रूपं च दृष्ट्वा, तौ देवानाम् अपि अग्रगण्यौ इति मन्यन्ते स्म। एवं तयोः विहरतोः, सूर्यास्ते जातः; कृष्णबलरामौ गोपालैः सह नगरात् स्वयन्त्रायाः समीपं प्रतिनिवृत्तौ। गोप्यः मुकुन्दविरहव्यथया मथुरायाम् आशिषः प्राहुः; पुरुषोत्तमस्य सौन्दर्यं विलोक्य, लक्ष्मीः अन्यान् उत्सृज्य केवलं तं कामयामास। तयोः पादप्रक्षालनं कृत्वा, क्षीरमिश्रं भोजनं भुक्त्वा, तौ कंसस्य चिकीर्षां विदित्वा सुखेन रात्रिं न्यवसताम्। कंसः धनुषो भङ्गं, रक्षकाणां विनाशं, गोविन्दरामयोः अद्भुतविहारं च श्रुत्वा, महतीं व्यथां प्राप। निद्रारहितः, भयाकुलः, अशुभैः निमित्तैः चित्तविक्षिप्तः, स्वमृत्युसमागमस्य सूचकानि बहूनि, यथार्थानि कल्पितानि च, वर्णयामास। स्वप्रतिबिम्बे शिरोहीनत्वं, क्वचित् द्विगुणत्वं, तारा द्वैधत्वं च दृष्टवान्। छायायाम् अन्तरालम्, स्वश्वासं न श्रुतम्, वृक्षेषु सुवर्णदर्शनं, स्वचिह्नानां अदर्शनम् अपि। स्वप्ने मृतान् आलिङ्गन्, गर्दभम् आरोहितुम्, शोकं अनुभूतुम्, नलदहारधारणम्, तैलाभ्यङ्गं, नग्नत्वं च दृष्टवान्। एवं स्वप्नजाग्रतयोः तादृशान् निमित्तान् दृष्ट्वा, मृत्युभयात् त्रस्तः, निद्रां न लेभे, चिन्तया मनः परिप्लुतम्। निशायां व्यतीतायां, सूर्ये उदिते, कंसः महोत्सवम् अक्षयम् आयोजयत्। पुरुषाः मल्लस्थलम् अलङ्कुर्वन्ति स्म, दुन्दुभिशङ्खध्वनिः, मञ्चाः माल्यध्वजपटतोरणैः शोभिताः। नगरवासिनः, ग्रामिणः, ब्राह्मणक्षत्रियप्रधानाः च, यथायोग्यं प्रविश्य, राजानः स्वस्थानानि उपविविशुः। कंसः मन्त्रिभिः परिवृतः, राजमञ्चे उपविश्य, मण्डलाधिपैः मध्यस्थः, हृदये कम्पमानः आसीत्। दुन्दुभिशङ्खनिनादे, मल्लाः सुसज्जिताः, आत्मगौरवेण, स्वाचार्यैः सह प्रविश्य। चाणूरः, मुष्टिकः, कूटः, शालः, तोशलः च, मधुरनादेन प्रमुदिताः, मञ्चं प्राप्नुवन्। नन्दप्रमुखाः गोपालाः, भोजराजेन आहूताः, उपहारान् समर्प्य, एकमञ्चे प्रविश्य। इति श्रीमद्भागवते महापुराणे परमहम्स्यां संहितायां दशमे स्कन्धे पूर्वार्धे मल्लयुद्धवर्णनं नाम द्विचत्वारिंशोऽध्यायः। शुक उवाच— ततः कृष्णबलरामौ, स्वशरीरम् शुद्धीकृत्य, महाबाहो, मल्लध्वनिं श्रुत्वा, तं द्रष्टुं जग्मतुः। मल्लस्थलद्वारम् उपसृत्य, कृष्णः तत्र कुवलयापीडम् हस्तिपालेन प्रेरितम् अपश्यत्। शौरिः मेखलां दृढीकृत्य, कुण्डलितकेशं सव्यहस्तेन अपास्य, गर्जननिस्वनेन हस्तिपालाय इदं वचनम् उवाच— "हस्तिपाल, मार्गं देहि, विलम्बं मा कुरु; अन्यथा अद्य त्वां सह हस्तिना यमसदनं प्रेषयिष्यामि।" एवं तेन तिरस्कृतः हस्तिपालः, क्रुद्धः, तं मृत्युसदृशं हस्तिनं कृष्णाय समारोपयत्। स महागजः वेगेन कृष्णम् अभ्यधावत्, सुष्ठु स trunkेन गृहीत्वा, कृष्णः तस्य गृहीतत्वात् अपसृत्य, तं प्रहार्य, पादयोः अधः प्रविश्य। क्रुद्धः स गजः, केशवम् आलोक्य, गन्धं गृह्णन्, स trunkेन तं स्पृष्ट्वा अपि, स तस्य गृहीतिं अपगतवान्।