शुकदेवः उवाच— अथ कुप्जायै कृपां प्रदर्श्य, धनुर्भङ्गं कृत्वा, मल्लभूमिं च सज्जयित्वा, माधवः राजमार्गेण गच्छन्, एकां युवत्यं सुन्दरमुखीं कुप्जां नाम, उन्नतस्नेहस्मितां, गन्धपात्रं वहन्तीं अपश्यत्। तां प्रसन्नमुखीं हृष्टचित्तां च दृष्ट्वा, भगवान् सस्मितम् इदं पप्रच्छ— “काऽसि सुश्रोणि? किं चेदं सुरभिगन्धयुक्तं तैलम्? कस्य दासी त्वम्? अस्मान् सुस्पष्टं कथय। एतत् उत्तमं तैलं अस्माकं गात्रेषु अङ्कुरु; तव सौभाग्यं शीघ्रमेव स्यात्।” सा सैरन्ध्री उवाच— “अहं कंसप्रसादिता दासी त्रिवक्रा नाम, आर्य। मम कर्म गन्धतैलनिर्माणम्, यद् राजा भोजानां विशेषतः प्रीणाति। त्वां च भ्रातरं च विना अन्यः कः अर्हति तस्य सेवनम्?” तयोः सौन्दर्यरम्यभावलास्यविलासैः वाक्चेष्टाभिः च आकृष्टा, सैव तैलं तयोः गात्रेषु अङ्कुरुत। तेन तैलेन, यत् अन्यवर्णसमुज्ज्वलम्, तयोः रूपं अधिकं शोभितम्, तावपि अन्योन्यसंपर्कात् मनोहरे बभूवतुः। भगवान् तस्याः कुप्जायाः सुन्दर्याः कृपया प्रसन्नः, तस्याः दर्शनस्य फलम् आचरितुं निश्चित्य, तस्याः पादयोः स्वपादौ स्थाप्य, हस्तस्योर्ध्वाङ्गुल्या चिबुकं उद्धृत्य, आकृष्य तां सम्यक् अकुरुत। तत्क्षणात् मुकुन्दस्पर्शेन, सा स्त्री सम्यक् सुस्निग्धाङ्गी, विस्तीर्णश्रोणीस्तना, अतिशयसुन्दरी बभूव। सा रूपगुणदायाद्या, क्रीडया कृष्णस्य उत्तरीयम् आकृष्य, सस्मिता कामसमुत्थितेन चेतसा केशवं इदम् उवाच— “आगच्छ वीर, मम गृहम्; त्वां विहाय न शक्नोमि स्थितुम्। मम हृदयम् त्वयि सम्प्रचालितम्; अतः कृपां कुरु, नरश्रेष्ठ।” तस्याः वाक्यम् आलक्ष्य, कृष्णः बलरामस्य पुरतः, अनुयायिभिः निरीक्षितः, सस्मितम् इदं प्रत्युवाच— “सुश्रोणि! येषां मनांसि हरसि, तव गृहम् आगमिष्यामि। कृतकार्यौ वयं यदा स्याम, तदा त्वं अस्माकं आश्रयः भविष्यसि।” एवं मधुरवचः उक्त्वा, कृष्णः वणिजां पन्थानं जगाम, बलरामसहितः जनैः नानापुष्पताम्बूलगन्धानुलेपनादिभिः सत्कृतः। तं दृष्ट्वा, तं स्मृत्वा च, नगरनार्यः स्वचेतनां विस्मृत्य, वस्त्रकेशवलयादीनि विसृज्य, चित्रिताङ्गनाः इव बभूवुः। अथाच्युतः नगरवासिभिः धनुषः स्थानं पृष्ट्वा, तत्र प्रविश्य, तद्दिव्यं धनुः इन्द्रधनुषः सदृशम् अपश्यत्। तत् बहुभिः पुरुषैः रक्षितम्, पूजितम्, महातेजस्वि च आसीत्। रक्षकैः वार्यमाणोऽपि, कृष्णः तद् धनुः बलात् आदत्त। सः दक्षिणहस्तेन तद् धनुः क्रीडया उत्थाप्य, क्षणेन सर्वेषां पुरतः तन् सज्जयामास। ततः महाबलः कृष्णः तद् आकृष्य, मध्ये चूर्णयामास, यथा गजः इक्षुशर्करां भिन्द्यात्। तस्य धनुषोः भञ्जनध्वनिः दिवं, भूमिं, दिशः च व्याप्य, कंसस्य च हृदयं भयेन समाक्रामत्। ततः रक्षाः कोपसमन्विताः, अनुयायिभिः सह, “गृह्णीत, हन्यताम्” इति शब्दयन्तः, तं हन्तुं धावन्ति स्म। तत् दृष्ट्वा, बलरामकृष्णौ कोपितौ, धनुषः खण्डाभ्यां तान् प्रहार्य, तत्र रक्षांसि निहत्य, प्रमुदितौ सभां निर्गत्य, नगरीं विचित्रां निरीक्ष्य विचरितुम् आरभेताम्। नगरजनाः तयोः अद्भुतं विक्रमं, तेजः, धैर्यं, रूपं च दृष्ट्वा, तौ देवानाम् अपि अग्रगण्यौ मनिरे। एवं विचरतोः, सूर्यास्तसमये, कृष्णबलरामौ गोपालैः सह नगरीतः स्वशिबिरे प्रतिनिवृत्तौ। गोप्यः मुकुन्दविरहविह्वलाः, मथुरायां स्नेहपूर्णाः आशीः उपाहरन्; तं पुरुषोत्तमं निरीक्ष्य, लक्ष्मीः अपि अन्यान् उत्सृज्य केवलं तमेव ववाञ्छ। तयोः पादप्रक्षालनं कृत्वा, क्षीरयुताहारं भुक्त्वा, कंसस्य चेष्टितं विज्ञाय, तौ रात्रिं सुखेन न्यवसताम्। कंसः धनुषोर्भङ्गं, रक्षसां वधं, गोविन्दरामयोः अद्भुतक्रीडां च श्रुत्वा, सन्तप्तचित्तः अभवत्। तस्य मनः अशान्तम्, दुःस्वप्नैः च चिन्तितम्, प्रत्यक्षम् अप्रत्यक्षं च मृत्युसूचकानि निमित्तानि वर्णयामास। स्वमस्तकं प्रतिबिम्बे न पश्यति, अथवा द्विधा पश्यति; तारासु च द्वैधं दृश्यते। छायायाम् अन्तरालं पश्यति; स्वश्वासं न शृणोति; वृक्षेषु सुवर्णं पश्यति; पदचिह्नानि अदृश्यन्ते। स्वप्ने मृतान् आलिङ्गति, गर्दभमारूढः शोचति, नलदमाल्यभूषितः तैललेपनः नग्नः च भ्रमति। एवं स्वप्नजाग्रतयोः दारुणानि निमित्तानि दृष्ट्वा, मृत्युभयात् भयभीतः, निद्रां न लभते, चिन्तायाः आकुलः। रात्र्यां गता, सूर्ये उदिते, कंसः महतीं मल्लयुद्धोत्सवव्यवस्थां चकार। पुरुषैः मल्लभूमिः अलङ्कृता, दुन्दुभ्यः अनकाः च निनदन्ति, मञ्चाः पुष्पध्वजपटतोरणैः शोभिताः। तत्र नगरस्थाः ग्राम्याः ब्राह्मणक्षत्रियप्रमुखाः, यथायोग्यं प्रविश्य, राजानः स्वस्थानानि उपविविशुः। मन्त्रिभिः परिवृतः, कंसः राजमञ्चे उपविश्य, प्रदेशाधिपैः परिवृतः, अशान्तहृदयः आसीत्। नादेषु वाद्यमानेषु, मल्लाः सुवेष्टिताः, शिक्षकैः सह गर्विताः, रंगमण्डलं प्रविशन्ति स्म। चाणूरः, मुष्टिकः, कूटः, शलः, तोशलः च, मधुरनादेन हृष्टाः, रंगमञ्चे आगच्छन्। नन्दादयः गोपालाः, भोजराजेन आहूताः, स्वस्वदानानि निवेद्य, एकस्मिन् मञ्चे प्रविशन्ति स्म। एवं श्रीमद्भागवते महापुराणे परमहनंसंहितायां दशमस्कन्धे पूर्वार्धे ‘मल्लभूमिवर्णनं’ नाम द्विचत्वारिंशोऽध्यायः समाप्तः।