तैः माल्यैः भूषितः सन्तुष्टः श्रीकृष्णः सह रामेण तथा स्वैः मित्रैः, तं प्रणम्य शरणं गतं वरदानं चकार। स च भगवतः सर्वव्यापकस्य आत्मनः दृढां भक्तिं, तद्भक्तैः सख्यं, सर्वजीवेषु परमां दयां च वररूपेण अचिनोत्। तस्मै भगवान् वंशवृद्धये धनं, बलं, दीर्घायुः, यशः, श्रीं च दत्वा, अग्रजेन सह निर्जगाम। एवं दशमस्कन्धस्य पूर्वार्धे 'नगरप्रवेशो' नाम एकचत्वारिंशः अध्यायः समाप्तः। ततः शुकः उवाच—अनन्तरं, कुब्जायाः अनुग्रहं दर्शयन्, धनुः भङ्क्त्वा, मल्लस्थलं सज्जीकृत्य च, माधवः राजमार्गे गच्छन्, तत्र एकां युवतीं सुन्दरमुखीं कुब्जां द्रष्ट्वा, तां हर्षपूर्णः स्मितं कृत्वा पप्रच्छ। "काऽसि त्वं सुन्दरी? किम् एषं गन्धयुक्तं लेपनं? कस्य दासी त्वं? स्पष्टं वद। अस्माकं अङ्गेषु एतत् उत्तमं लेपनं योजय; तव शुभं शीघ्रं भविष्यति।" सा सैरन्ध्री उवाच—"अहं काम्सस्य अनुमता दासी, त्रिवक्रा नाम्ना। मम कार्यं लेपनं निर्मातुम्; यत् मया कृतं, तत् भोजराजस्य अत्यन्तं प्रियं। युवयोः व्यतिरेकेण अन्यः कोऽपि न योग्यः।" तयोः सौन्दर्येण, माधुर्येण, स्मितेन, वाक्येन, चक्षुषा च आकृष्टा, सा सुमृष्टं लेपनं तयोः उभयोः अङ्गेषु योजयामास। तद् लेपनं तयोः स्ववर्णात् भिन्नवर्णं प्रकाशयन्, अन्यस्य अंशं प्राप्य, तयोः रूपं अधिकं शोभायामास। तदा भगवान् सन्तुष्टः कुब्जायाः कुटिलशरीरं सिध्दीकर्तुं, स्वदर्शनस्य फलम् कर्मणा दर्शयितुम् उद्यतः। तस्याः पादयोः स्वपादौ स्थाप्य, हस्तस्य उत्तानाङ्गुल्याः द्वारा चिबुकं ऊर्ध्वं कृत्वा, अच्युतः तां उत्तोल्य शरीरं सिध्दीकृतवान्। सा, यस्याः शरीरं सिध्दं, विशालं कटि, स्तनौ च पूर्णौ, मुकुन्दस्पर्शेन तत्क्षणं अतिसुन्दरी अभवत्। तदा सौन्दर्येण, गुणैः, उदारतया च युक्ता, सा कृष्णस्य उत्तरीयम् आकर्ष्य, स्मितं कृत्वा, कामोद्रेकात् केशवम् उवाच—"आयाहि वीर, गृहम् आगच्छ; त्वां विहाय न शक्नोमि। मम हृदयम् त्वया कम्पितम्; कृपया, नरश्रेष्ठ, मयि अनुग्रहं कुरु।" एवं स्त्रिया प्रार्थितः कृष्णः, बलरामेण निरीक्ष्यमाणः, अनुयायिभिः अपि दृष्टः, स्मितं कृत्वा प्रत्यवदत्—"सुन्दरी, मनुष्याणां हृदयहारिणि, तव गृहम् आगमिष्यामि। यदा कार्यं सम्पूर्णं भविष्यति, तदा त्वं अस्माकं विचरन्तः शरणं भविष्यसि।" तां मधुरैः वाक्यैः विसृज्य, कृष्णः वणिजाम् मार्गे गतः, बलरामेण सह, जनैः विविधैः उपहारैः—ताम्बूलैः, माल्यैः, गन्धान् च—सम्मानितः अभवत्। तं दृष्ट्वा स्मृत्वा च स्त्रियः स्ववस्त्राणि, केशान्, कङ्कणानि च विस्मृत्य, स्वात्मनं विस्मरन्त्यः, चित्रिताः इव अभवन्। ततः अच्युतः नगरवासिभिः धनुषः स्थानं पृच्छन्, तत्र प्रविश्य, इन्द्रधनुषः सदृशं अद्भुतं धनुः ददर्श। तद् धनुः बहुभिः पुरुषैः रक्षितम्, पूजितम्, महतीं दीप्तिं युक्तम् आसीत्। कृष्णः रक्षकैः निरुद्धः अपि, बलात् धनुः आदत्त। स शक्तिमान् कृष्णः, दक्षिणहस्तेन क्रीडया धनुः उत्थाप्य, तद् क्षणेन सर्वेषां सामक्षं तन्त्रीम् योजयामास। ततः धनुः आकृष्य, मध्ये च बलात् चिच्छेद, यथा गजः इक्षुकाण्डं छिनत्ति। धनुषः भङ्गनादः आकाशं, भूमिं, सर्वदिशः च व्याप्य, तं श्रुत्वा काम्सः भयेन पीडितः। ततः रक्षकाः क्रुद्धाः, स्वैः अनुयायिभिः सह, तं गृहीत्वा हन्तुं धावन्तः, "गृह्णातु! हन्तु!" इति शङ्किताः। तेषां वैरभावं दृष्ट्वा, बलरामकृष्णौ क्रुद्धौ, धनुषः खण्डैः तान् आघात्य, हत्वा च। काम्सस्य प्रेषितं बलं हत्वा, तौ हर्षपूर्णौ सभां परित्यज्य, नगरस्य सौन्दर्यं निरीक्षन्तौ विचरन्तौ। नगरजनाः तयोः अद्भुतं पराक्रमं, तेजः, आत्मविश्वासं, रूपं च दृष्ट्वा, तौ देवतासु श्रेष्ठौ इति मन्यन्ते स्म। तौ मुक्तं विचरन्तौ, सूर्यास्ते जातः; कृष्णबलरामौ गोपालकैः सह नगरात् स्वशकटनं प्रत्यागच्छताम्। गोप्यः मुकुन्दवियोगात् संतप्ता, मथुरायां हृदयेन आशीर्वादं ददुः; नरश्रेष्ठस्य सौन्दर्यं वीक्ष्य, लक्ष्मीः अन्यान् त्यक्त्वा केवलं तं इच्छति स्म। तयोः पादौ प्रक्षालित्य, क्षीरयुतं भोजनं कृत्वा, रात्रिं सुखेन व्यतीतवन्तौ, काम्सस्य अभिप्रायं ज्ञात्वा। काम्सः धनुषः भङ्गं, रक्षकाणां विनाशं, गोविन्दबलरामयोः अद्भुतं क्रीडनं च श्रुत्वा, महता भयेन क्लिष्टः अभवत्। निद्राभावयुक्तः, भीतः, अशुभदृष्ट्वा, मृत्युं समीपं मन्यते स्म। तस्य मनसि अनेकानि लक्षणानि, यथार्थानि कल्पितानि च, मृत्युं सूचयन्ति स्म। सः स्वप्रतिबिम्बे शिरः न पश्यति स्म, यदा दृश्यते, तदा द्विगुणं दृश्यते स्म; तारेषु द्वैधं पश्यति स्म। छायायाम् विवरं पश्यति, स्वश्वासं न शृणोति, वृक्षेषु सुवर्णं पश्यति, पदचिह्नानि अपि लुप्तानि। स्वप्ने मृतं आलिङ्गति, गर्दभे आरूढः, दुःखं अनुभूतः, नलदमाल्यं धारयन्, तैललेपनं कृत्वा, नग्नः विचरति। एवं स्वप्नजाग्रतयोः लक्षणानि दृष्ट्वा, मृत्युं स्मृत्वा, भयात् निद्रां न प्राप्नोति, चिन्तया मनः व्यग्रं। रात्रिः गता, सूर्यः उदितः, तदा काम्सः महोत्सवं मल्लयुद्धस्य आयोजयामास। पुरुषाः मल्लस्थलं अलङ्कृतवन्तः, मृदङ्गशब्दः, तुर्यशब्दः च अभवत्; वेदिकाः माल्यैः, पताकाभिः, वस्त्रैः, तोरणैः च शोभिताः। नगरजनाः, ग्रामजनाः, ब्राह्मणक्षत्रियाधिपाः च, स्वस्थानानुसारं प्रविश्य, राजानः स्वासनेषु स्थिताः। काम्सः मन्त्रिभिः परिवृतः, क्षेत्राधिपैः मध्ये, राजासनं उपविष्टः, तस्य हृदयम् उद्विग्नम् आसीत्। तुर्यं मृदङ्गं च नादयन्ति, मल्लाः शोभायुक्ताः, गर्विताः, गुरुभिः सह प्रविश्य, मल्लस्थलं प्रविष्टवन्तः।