ततः सुदामा, राजन्, हर्षितहृदयः सन्, उत्तमसुगन्धिपुष्पैः निर्मितानि हाराणि समर्पयामास। स एवम् अभिप्रेत्य, स्वामीभ्यः किं करवानि इति आज्ञापयामास—शिष्यः भवामि, भवतः शिक्षया महान् अनुग्रहः लभ्यते। तं विनम्रं शरणागतं सुदामानं श्रीकृष्णः बलरामश्च सखिभिः सहितौ तैः हारैः भूषितौ तुष्टौ सन्तौ वरदानं चक्रतुः। स तदा सर्वव्यापिनि आत्मनि अव्यभिचारिणीं भक्तिं, भगवत्भक्तेषु मैत्रीं, सर्वभूतेषु परां कृपां च वव्रे। प्रभुः तस्मै तं वरं दत्त्वा, वंशवृद्धये धनं, बलं, दीर्घायुः, कीर्तिं, श्रीं च दत्त्वा, अग्रजेन सह जगाम। एवं श्रीमद्भागवते महापुराणे परमं वैराग्यशास्त्रे दशमस्कन्धस्य पूर्वार्धे 'नगरप्रवेशो नामैकचत्वारिंशोऽध्यायः' समाप्तः। अनन्तरं शुक उवाच—ततः श्रीकृष्णः कुब्जायै कृपां दर्शयन्, धनुषः भङ्गं कृत्वा, मल्लभूमिं च सज्जयित्वा, राजमार्गे गच्छन्, सौरभ्ययुक्तं तैलपात्रं वहन्तीं कन्यां सुमुखीं कुब्जां दृष्ट्वा सस्मितः सन्तुष्टः पप्रच्छ। "क त्वं सुश्रोणि? कस्यायं सौरभ्ययुक्तः स्नेहः? कस्य दासी त्वं? स्पष्टं वद। एषः उत्तमः स्नेहः अस्माकं अङ्गेषु लेप्यताम्; ततः तव सौभाग्यं शीघ्रं भविष्यति।" सा सैरन्ध्री उवाच—"अहं कंसस्य अनुमता दासी, त्रिवक्रा नाम, तैलानां निर्माणे प्रवृत्ता। मया निर्मितः स्नेहः भोजराजस्य प्रियतमः। त्वां च भ्रातरं च विहाय अन्यः कः तस्य योग्यो अस्ति?" तयोः सौन्दर्येण, माधुर्येण, स्मितेन, वाक्यैः, कटाक्षैश्च मोहितासौ, उभयोः अङ्गेषु तैलं सम्यक् अलेपत्। तेन तैललेपेन अन्यवर्णसमुज्ज्वलितेन भूषितौ, कृष्णबलरामौ अधिकं शोभमानौ बभूवतुः। प्रसन्नः भगवान् तस्याः कुब्जायाः कुब्जत्वं शमयितुम्, स्वदर्शनस्य फलम् आचरतः दर्शयन्, पादौ स्वपादाभ्यां स्थापयित्वा, हस्तस्योर्ध्वाङ्गुल्या चिबुकमुत्थाप्य, तां ऊर्ध्वं चकार, तस्या देहम् अकुर्वत्। सा तदा, मुकुन्दस्पर्शात्, सम्यग्-रूपा, विस्तीर्णश्रोणी, उन्नतस्तनी, रमणीया बभूव। सा सौन्दर्यगुणदानसम्पन्ना सन्तुष्टा, कृष्णस्य उत्तरीयमाकृष्य, स्मयमाना, उद्भूतकामना, केशवं प्रति वाक्यम् अब्रवीत्—"आगच्छ वीर, मम गृहम्; त्वां विना न शक्नोमि स्थितुम्। मम हृदयम् त्वया आकृष्टम्; त्वं पुरुषश्रेष्ठः, मयि अनुग्रहं कुरु।" एवं प्रार्थिता कृष्णः, बलरामस्य साक्षात्, अनुयायिनां च पश्यतां, स्मितपूर्वकं प्रत्युवाच—"सुश्रोणि! मनोहरमुखि! आगमिष्यामि तव गृहम्। यदा अस्माकं कार्यं सम्पूर्णं भविष्यति, तदा त्वं अस्माकं आश्रयः भविष्यसि।" इति मधुरवाक्यैः तां सान्त्व्य, कृष्णः बलरामेण सह वणिजां पथम् अगच्छत्। तत्र जनाः तौ विविधान् उपहारान्, ताम्बूलानि, हारान्, गन्धान् च अर्पयन्तः पूजयामासुः। कृष्णदर्शनस्मरणविह्वलाः स्त्रियः स्वात्मानं विस्मृत्य, वस्त्राणि, केशान्, कङ्कणानि च विस्रंसन्ति स्म, चित्रपटेषु चित्रिताः इव। अनन्तरं अच्युतः नगरवासिभिः धनुषः स्थानं पृष्ट्वा, तत्र प्रविष्टः, इन्द्रधनुषः सदृशं महद्दिव्यं धनुः अपश्यत्। तद् धनुः बहुभिः पुरुषैः रक्षितम्, पूजितम्, महाश्रियुक्तम् आसीत्। तत्र रक्षकैः निरुद्धः अपि, कृष्णः बलात् धनुः आदत्त। स बलेन वामहस्तेन धनुः क्रीडया उत्थाप्य, क्षणेन सर्वेषां पश्यतां मध्ये तं चापम् आरोप्य, महाबलवान् कृष्णः तद् मध्ये चिच्छेद, यथा गजः इक्षुदण्डं भिन्द्यात्। तस्य धनुषो भङ्गनिनादः व्योम, पृथिवीं, दिशः च पूरयामास। तं शब्दं श्रुत्वा कंसः भयाकुलः अभवत्। ततः कोपिताः रक्षकाः स्वैः सह, तं हन्तुं गृहीतुं च, "गृह्णीत! हन्यात्!" इति घोषयन्तः, त्वरया अभ्यधावन्। तदा तेषां दुष्टचेष्टां दृष्ट्वा, बलरामकृष्णौ क्रुद्धौ, धनुषो भग्नांशौ आदाय तान् प्रहरन्तौ, सर्वान् हत्वा। कंसप्रेषितं बलं निहत्य, हृष्टौ तौ सभां निर्गत्य, नगरस्य वैभवं पश्यन्तौ विचरितुम् आरब्धवन्तौ। नगरजनाः तयोः अद्भुतवीर्यं, तेजः, धैर्यं, रूपं च दृष्ट्वा, तौ देवानामपि श्रेष्ठौ इति मेनिरे। तयोः स्वच्छन्दं विहृत्य, सूर्यास्ते समभवत्; कृष्णबलरामौ गोपालैः सह नगरात् स्वशिबिरं प्रतिनिवृत्तवन्तौ। गोप्यः मुकुन्दविरहविह्वलाः सन्तः, मथुरायाम् अशिषः प्रायच्छन्; पुरुषश्रेष्ठस्य रूपं पश्यन्त्याः लक्ष्मीः अन्यान् परित्यज्य केवलं तं ववाञ्छ। पादप्रक्षालनं कृत्वा, क्षीरयुतं भोजनं भुक्त्वा, तौ सुखेन रात्रिं व्यत्यापयतां, कंसस्य मन्तव्यं विदित्वा। कंसः धनुषो भङ्गं, रक्षकाणां वधं, गोविन्दबलरामयोः अद्भुतक्रीडां च श्रुत्वा, महता भयेन विह्वलः अभवत्। निद्रारहितः, भीतः, दुष्प्रतीकैः चिन्तितः, मृत्युसंकेतान् स्वप्नेषु जाग्रत्सु च ददर्श—क्वचित् स्वशिरो न दृष्ट्वा, क्वचित् द्वैधमिव, नक्षत्रेषु द्वैधदर्शनम्, छायायाम् विवरं, श्वासशब्दस्य श्रवणाभावः, वृक्षेषु सुवर्णदर्शनम्, पादचिह्नानां लोपः। स्वप्ने मृतगात्रं आलिङ्गनम्, गर्दभारोहणम्, शोकानुभवः, नलदहारधारणम्, तैललेपनम्, नग्नविहारः च दृष्टः। एवं स्वप्नजाग्रद्भिः अपशकुनैः व्याकुलचित्तः, मृत्युभयात् निद्रां न अलभत। रात्र्यां व्यतीतायाम्, सूर्ये उदिते, कंसः महद् मल्लयुद्धमहोत्सवं आयोजयामास। तत्र नराः मल्लभूमिं शोभयन्तः, मृदङ्गशब्दैः, तुर्यघोषैः, वेदिकाः हारपताकाचामरतोरणैः भूषयामासुः। तत्र नगरजनाः, ग्रामवासिनः, ब्राह्मणक्षत्रियश्रेष्ठाः स्वस्थानानुसारं प्रविश्य, राजानः स्वासनेषु उपाविशन्।