सुदामा अतिथीन् समागतान् तेषां सहानुगैः सहितः सन्मानार्थं आसनानि, पाद्यं, अर्घ्यं, माल्यं, ताम्बूलं, गन्धं च समर्प्य, श्रद्धया पूजयामास। ततः स भगवतोः श्रीकृष्णबलरामयोः आगमनं दृष्ट्वा हर्षपूर्णः सुदामा उवाच— “भगवन्, मम जन्म सफलं जातं, कुलं च शुद्धं, पितरः देवाश्च मम तुष्टाः। यूयं हि जगतः परमकारणं, लोकहिताय लोकसमृद्ध्यर्थं अंशेन अवतीर्णौ। सर्वेषां जीवेषु समदृष्टिः युष्माकं, पूजकानां पूज्येषु च, सर्वत्र समता। किं आदेशयेत्, भगवन्? अहं सेवकः, यद् वदथः तत् करिष्यामि; युष्मदादेशः परमं भाग्यं।" एवं चिन्तयन्, सुदामा हर्षपूर्णहृदयः सुगन्धितैः उत्तममाल्यैः भगवान् श्रीकृष्णबलरामौ पूजयामास। ताभ्याम् माल्यैः भूषितौ, तुष्टौ, ताभ्यां सहानुगैः सहितौ, नम्रं सुदामं वरप्रदानाय प्रसन्नौ अभवताम्। सुदामा अव्यभिचारिणीं भगवद्भक्तिं, भक्तजनैः स्नेहं, सर्वेषु प्राणिषु परमदया च वररूपेण अयाचत। ततः भगवान् श्रीकृष्णः बलरामः च तस्य कुलवृद्ध्यर्थं धनं, बलं, दीर्घायुः, कीर्तिं, तेजः च दत्वा, भ्रातृसहितः निर्गतौ। एवं एकचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः—‘नगरप्रवेशः’—अत्र समाप्तः, श्रीमद्भागवते महापुराणे, परमवैराग्यशास्त्रे, दशमस्कन्धस्य पूर्वभागे। ततः शुक उवाच— श्रीकृष्णः कुब्जायाः कृपां दर्शयन्, धनुषः भङ्गं कृत्वा, मल्लयुद्धाय सभा सज्जीकृत्य, राजमार्गे गच्छन्, एकं युवतिं दृष्टवान्। सा तैलपात्रं वहन्ती, सुन्दरमुखी कुब्जा, स्मितवदना, हर्षपूर्णा आसीत्। श्रीकृष्णः तां पप्रच्छ— “काऽसि त्वं, सुन्दरी? किं तैलं इदम्? कस्य दासी? स्पष्टरूपेण वद। एतत् उत्तमं तैलं अस्माकं अङ्गेषु योजय; तेन तव सौभाग्यं शीघ्रं भविष्यति।” सैरन्ध्री उवाच— “अहं दासी, हे सुन्दर! कंसस्य अनुमता, त्रिवक्रा नाम। तैलनिर्माणं मम कार्यम्; एतत् भोजराजस्य प्रियतमा। युवयोः विना अन्यः कोऽर्हः?” सा तयोः रूपेण, माधुर्येन, स्मितेन, वाक्यैः, दृष्ट्या च मोहितासीत्; सुष्ठु तैलं तयोः अङ्गेषु अङ्गेषु योजयामास। तेन तैलस्य वर्णः तयोः स्ववर्णात् भिन्नः, अन्यस्य भागं लब्ध्वा, तौ अधिकं सुन्दरौ जातौ। तदा भगवन् तया तुष्टः, कुब्जायाः कुब्जत्वं परिष्कारयितुं, दर्शनस्य फलं दर्शयितुं, निश्चितवान्। तस्याः पादयोः स्वपादौ स्थाप्य, हस्तस्य उर्ध्वाङ्गुल्या चिबुकं उत्तोल्य, श्रीकृष्णः तां आकृष्य, तस्याः देहं सिध्दम् अकुर्वत्। ततः सा कुब्जा, श्रीमुखुन्दस्पर्शेन, ऊरुद्वयेन, स्तनद्वयेन, सुन्दरी सिध्दा अभवत्। रूपेण, गुणैः, दानैः सम्पन्ना सा, श्रीकृष्णस्य उत्तरीयम् आकृष्य, स्मितं कृत्वा, कामाविष्टा, केशवम् उवाच— “आयाहि वीर! गृहम् मम आगच्छ; त्वां विनाऽहं न सहिष्यामि। मम हृदयम् त्वया कम्पितम्; कृपां कुरु, नरश्रेष्ठ!” ततस्तया अनुरोधिता, श्रीकृष्णः बलरामस्य साक्षात्कारे, अनुयायिनां च उपस्थितौ, स्मितं कृत्वा तां प्रत्युवाच— “सुन्दरभ्रू! मनुष्यानां हृदयग्राहिणि! गृहम् तव आगमिष्यामि; यदा कार्यं साध्यते, तदा वयं तव शरणं भविष्यामः।” एवं मधुरवाक्यैः तां विसृज्य, श्रीकृष्णः बलरामसहितः व्यापारीमार्गे अगच्छत्। जनाः तौ ताम्बूलैः, माल्यैः, गन्धैः च पूजयामासुः। श्रीकृष्णदर्शनात् स्त्रियः तावद् आकृष्टाः, विस्मृतस्वरूपाः, वस्त्राणि, केशाः, कङ्कणानि च पतितानि, चित्रितपुत्रिकावत् अभवन्। ततः अच्युतः नगरवासिभिः धनुषस्थानं पृच्छित्वा, तत्र प्रविष्टः, दिव्यं धनुः इन्द्रधनुष्सदृशं दृष्टवान्। तद् धनुः बहुभिः रक्षकैः संरक्षितम्, पूजितम्, तेजस्वितम् आसीत्। रक्षकैः निषिद्धः अपि, श्रीकृष्णः तद् धनुः बलात् आदत्तः। सः धनुः वामहस्तेन लीलया उत्थाप्य, सर्वेषां समक्षं त्वरितं ज्या योजयामास। ततः बलवान् श्रीकृष्णः तद् धनुः मध्यतः आकृष्य, गजः इव इक्षुशकलम्, चूर्णयामास। धनुषः भङ्गनिनादः आकाशं, भूमिं, दिशः च व्याप्य, कंसः तं श्रुत्वा भयेन आकुलः अभवत्। ततः कुपिताः रक्षकाः, अनुयायिनः, आक्रान्ताः, “गृह्णीत! हन्यात्!” इति शब्दं कृत्वा, श्रीकृष्णं हन्तुं प्रयत्नं अकुर्वन्। तदा बलरामकृष्णौ तेषां दुष्टभावं दृष्ट्वा, कोपाविष्टौ, धनुषः खण्डैः तान् हत्वा, सर्वान् निपातितवन्तौ। कंसप्रेषितबलं हत्वा, तौ हर्षितौ, नगरस्य शोभां निरीक्ष्य विहृतवन्तौ। नगरवासिनः तयोः अद्भुतं वीर्यं, तेजः, धैर्यं, रूपं च दृष्ट्वा, तौ देवश्रेष्ठौ इति अभ्यधुः। तयोः नगरं विचरतोः, सूर्यास्तः अभवत्; श्रीकृष्णबलरामौ गोपालैः सह नगरात् रथस्थानं प्रत्यागतौ। गोप्यः मुकुन्दवियोगदुःखेन मथुरायां हृदयपूर्वकं शुभाशीषं ददुः; पुरुषश्रेष्ठस्य सौन्दर्यं दृष्ट्वा, लक्ष्मीः अन्यान् त्यक्त्वा, केवलं तं ईप्सितवती। पादप्रक्षालनं कृत्वा, क्षीरमिश्रं भोजनं भुक्त्वा, तौ रात्रिं सुखेन व्यतीतवन्तौ, कंसस्य अभिप्रायं ज्ञात्वा। कंसः धनुषः भङ्गं, रक्षकाणां विनाशं, गोविन्दबलरामयोः अद्भुतलीलां श्रुत्वा, महतीं उद्वेगं प्राप। सः निशि निद्राहीनः, भयाकुलः, अशुभसंकेतैः मनः विक्षिप्तः, मृत्युसमीपं सूचयन्ति इति चिन्तयामास। सः स्वप्रतिबिम्बे शिरः न पश्यति, यदा पश्यति तदा द्विधा दृश्यते; तारेषु द्विविधत्वं पश्यति। छायायां छिद्राणि, श्वासं न शृणोति, वृक्षेषु सुवर्णं पश्यति, पादचिह्नानि अपि नश्यन्ति। स्वप्नेषु मृतान् आलिङ्गति, गर्दभं आरोहति, दुःखं अनुभवति, नलदमाल्यं धारयति, तैलं लिप्यति, नग्नः विचरति। एवं श्रीमद्भागवते दशमस्कन्धे नगरप्रवेशाद्याख्यायाः कथा सुसम्पूर्णा।