ततः श्रीकृष्णः बलरामः च सह गोपैः सुदाम्नः मालाकारस्य गृहं प्रविश्य, तं दृष्ट्वा सुदाम्ना उत्थाय शिरः भूमौ नमयामास। ताभ्यां सह मित्रैः आसनानि जलं च पादप्रक्षालनार्थं, अर्घ्यं च अन्यैः सत्कारैः सहितः सुदाम्ना माल्यानि, ताम्बूलानि, चन्दनानि च समर्प्य पूजयामास। तदा सुदाम्ना नम्रभावेन उवाच— “भगवन्, मम जन्म सफलं जातं, कुलं च शुद्धं, पितरः देवताः च मम आगमनेन तुष्टाः। यूयं हि जगतः परमकारणं, लोकहिताय श्रीमद्भागवतं अंशेन अवतीर्णौ। मित्रस्वरूपौ, विश्वात्मनौ, सर्वेषां समदर्शिनौ, पूज्यपूजकयोः अपि समभावं धारयथः। अधुना मम सेवकस्य आज्ञां दीयताम्— किं कर्तव्यम्? भवताम् उपदेशः सर्वोत्तमं वरं।” एवं चिन्तयन् सुदाम्ना हर्षपूर्णहृदयः उत्तमगन्धयुक्तानि माल्यानि समर्पयामास। ताभिः मालाभिः अलङ्कृतौ संतुष्टौ श्रीकृष्णः बलरामः च सह मित्रैः सुदाम्नं प्रणतं वरदं कृतवन्तौ। सुदाम्ना अखण्डभक्तिं परमात्मनि, भक्तेषु स्नेहं, सर्वेभ्यः परमकारुण्यं च वररूपेण याचितवान्। तस्मै वरं कुलवृद्धिं, बलं, दीर्घायुः, कीर्तिं, श्रीं च दत्वा भगवान् अग्रजेन सह निर्गतः। एवं एकचत्वारिंशोऽध्यायः समाप्तः— 'नगरप्रवेशो नाम'— श्रीमद्भागवतम् दशमस्कन्धस्य पूर्वार्धे, महापुराणे, परमहंससंहितायाम्। ततः शुकः उवाच— अनन्तरं श्रीकृष्णः कुब्जायाः अनुग्रहं दर्शयित्वा, धनुषः भङ्गं कृत्वा, मल्लभूमिं सज्जीकृत्य, राजमार्गे गच्छन्, तत्र अङ्गरागपात्रं वहन्तीं युवतिं कुब्जां सुन्दरीं दृष्ट्वा स्मितवदनः हर्षपूर्णः पप्रच्छ। “काऽसि त्वं सुन्दरी? किं एतद् गन्धयुक्तं अङ्गरागं? कस्य दासी त्वं? स्पष्टं वद। अस्य उत्तमं अङ्गरागं अस्माकं अङ्गेषु योजय; ततः तव सौभाग्यं शीघ्रं भविष्यति।” सैरन्ध्र्य् उवाच— “अहं दासी, हे सुन्दर, कंसस्य अनुमता, त्रिवक्रा नाम। मम कार्यं अङ्गरागं निर्मातुम्; यत् मया निर्मितं तद् भोजराजस्य अतीव प्रियं। यूयोः अन्यः कोऽत्र अर्हति?” तयोः सौन्दर्यं, माधुर्यं, स्मितं, वचनं, दृष्टिं च आकर्ष्य, सा गाढं अङ्गरागं तयोः अङ्गेषु योजयामास। तद्वर्णविशिष्टेन अङ्गरागेण विभूषितौ तौ अधिकं मनोहरौ अभवताम्। ततः भगवान् प्रसन्नः कुब्जायाः कुब्जत्वं निवारयितुं, दर्शनस्य फलं प्रदर्शयन्, तस्याः पादयोः पादौ स्थाप्य, हस्तस्योर्ध्वाङ्गुल्याः चिबुकं उन्नम्य, कुब्जां आकृष्टवान्, तस्याः देहं समीकृतवान्। ततः सा श्रीमुखुन्दस्पर्शेन क्षणात् समवृत्तसौन्दर्ययुक्ता, विस्तीर्णश्रोणी, स्तनभरयुक्ता, उत्तमस्त्रीरूपेण परिणता। तदा गुणैः सौन्दर्येन च समन्विता, कृष्णस्य उत्तरीयं आकृष्य, स्मितं कृत्वा, कामोद्भावेन केशवमिदं प्राह— “आयाहि वीर, मम गृहम्; त्वां विना न शक्नोमि स्थातुम्। मम हृदयम् त्वया आकृष्टम्— कृपया मम अनुग्रहं कुरु।” तस्याः प्रार्थनां श्रुत्वा, बलरामस्य साक्षात्, मित्राणां च उपस्थितौ, कृष्णः स्मितं कृत्वा प्रत्युवाच— “त्वं मनोहरभ्रुवः, पुरुषाणां हृदयहरिणि, मम गृहे आगमिष्यामि; यदा कार्यं पूर्णं भविष्यति, तदा त्वं अस्माकं आश्रयः भविष्यसि।” मधुरवचनैः ताम् उपेक्ष्य, कृष्णः व्यापारीमार्गे गतः, बलरामेन सह, जनैः ताम्बूलैः, माल्यैः, गन्धैः च सत्कृतः। तं दृष्ट्वा स्मृत्वा च स्त्रियः स्ववस्त्राणि, केशानि, कङ्कणानि विस्मृत्य, चित्रितप्रतिमावत् स्वात्मानं विस्मरन्। ततः अच्युतः नगरवासिभिः धनुष्स्थानं पृच्छित्वा, तत्र प्रविश्य, दिव्यं धनुः इन्द्रधनुष्सदृशं अपश्यत्। तद् बहुभिः रक्षिभिः रक्षितम्, पूजितम्, महाश्रियुक्तम्। कृष्णः रक्षकैः निवारितः अपि, बलात् धनुः आदत्त। वामहस्तेन लीलया धनुः उत्तोल्य, क्षणात् तद् यन्त्रयित्वा, सर्वेषां पुरतः, द्रुतं मध्यभागे चिच्छेद, यथा गजः इक्षुकाण्डं छिनत्ति। धनुषोः भङ्गनिनादः आकाशं, भूमिं, दिशः च व्याप्य, कंसः तं श्रुत्वा भयाकुलः अभवत्। ततः रक्षिणः क्रोधेन सह, अनुयायिभिः, आक्रान्ताः, कृष्णं गृहीत्वा हन्तुं धावतः— “गृह्णीत! हन्त!” इति घोषयन्तः। तेषां दुष्टभावं दृष्ट्वा, बलरामः कृष्णः च क्रुद्धौ, धनुष्भङ्गशकलैः तान् हत्वा। कंसस्य सेना निहत्य, हर्षपूर्णौ, नगरं वीक्ष्य विचरन्तौ। नगरवासिनः तयोः अद्भुतवीर्यं, तेजः, धैर्यं, रूपं च दृष्ट्वा, तौ देवेषु अग्रगण्यौ इति मेनिरे। तयोः नगरं विचरन्तयोः सूर्यास्तः अभवत्; कृष्णः बलरामः च गोपैः सह नगरात् स्वशकटकं प्रत्यागच्छताम्। गोप्यः श्रीमुखुन्दविरहेण संतप्ताः, मथुरायां शुभाशिषः ददुः; पुरुषश्रेष्ठस्य सौन्दर्यं वीक्ष्य, लक्ष्मीः अपि अन्यान् त्यक्त्वा तं एव इच्छति स्म। पादप्रक्षालनं कृत्वा, क्षीरयुतं अन्नं भुक्त्वा, कंसस्य भावं ज्ञात्वा, तौ सुखेन रात्रिं व्यतीतवन्तौ। कंसः धनुषोः भङ्गं, रक्षिणां वधं, गोविन्दबलरामयोः अद्भुतविलासं श्रुत्वा, अतीव व्यथितः अभवत्। निद्राहीनः, भयाकुलः, अशुभैः चिन्तितः, मृत्युसंकेतान् स्वप्नेषु, जागरणे, कल्पितान् च वर्णयामास। तस्य प्रतिबिम्बे शिरः न दृश्यते स्म, कदाचित् द्विधा दृश्यते स्म; तारेषु अपि द्विविधता। छायायाम् छिद्राणि, श्वासं न शृणोति, वृक्षेषु सुवर्णं पश्यति, पदचिह्नानि अपि लुप्तानि अभवन्। एवं श्रीकृष्णबलरामयोः मथुरानगरस्य अद्भुतप्रवेशः, गोप्यः, नगरवासिनः, कुब्जा, कंसः च विविधभावैः अनुभूतवन्तः।