कृष्णः साङ्कर्षणश्च स्वेच्छया रमणीयानि वस्त्राणि परिधाय, शेषाणि वस्त्राणि गोपालकेभ्यः दत्त्वा, किञ्चित् भूमौ स्थापयामासतु। ततः तत्र एकः तन्तुवायः हर्षितः विविधवर्णानि यथायोग्यरूपाणि वस्त्राणि तयोः कृते सज्जीकरोत्। तद्वस्त्राभरणैः कृष्णः रामश्च विविधरूपेण सुसज्जितौ, उत्सवे युवगजयोः इव, एकः शुक्लवर्णः अन्यः श्यामवर्णः, शोभायामासतुः। भगवाञ् तन्तुवायं प्रसन्नः स्वदृश्यम्, परमं सौभाग्यं, बलम्, ऐश्वर्यम्, स्मृतिम्, इन्द्रियम् च तस्मै दत्तवान्। ततः तौ सुदाम्ना मालाकारस्य गृहम् अगच्छताम्। तौ दृष्ट्वा सुदामा उत्थाय भूमौ शिरः नमयामास। ताभ्यां सखिभिः सह, आसनानि, पाद्यं, अर्घ्यं, आदरं च समर्प्य, माल्यैः, ताम्बूलैः, गन्धैः च तौ पूजयामास। सः उवाच—"भगवन्, मम जन्म सफलम् जातम्, वंशः शुद्धः, पितरः देवाः च तुष्टाः, युष्मत् आगमनेन।" "युवां जगतः परमकारणम्, लोकहिताय, लोकसमृद्ध्यै च अंशेन अवतरथः। युवयोः दृष्टिः न कदापि पक्षपातयुक्ता, हे मित्रौ, जगत्स्वरूपौ युवां सर्वेषु समौ, पूज्येषु पूजयितव्येषु च।" "अद्य आज्ञापयताम्, दासः किम् करोतु? भवदादेशः मानवस्य परमं सौभाग्यम्।" इति चिन्तयन्, सुदामा हर्षपूर्णेन हृदया उत्तमसुगन्धितमाल्यं समर्पयामास। ताभिः माल्यैः अलङ्कृतौ, प्रसन्नौ कृष्णः रामश्च सखिभिः सह, नमस्कृत्य शरणं गतम् वरं दत्तवन्तौ। सुदामा अव्यभिचारिणीं भगवतो भक्तिं, भगवत् भक्तेषु मैत्रीं, सर्वेषु जीवेषु परमदया च वरं अयाचत्। भगवतः वरप्रदानं, वंशवृद्ध्यर्थं धनं, बलम्, दीर्घायु:, कीर्तिः, श्रीः च दत्त्वा, भगवान् अग्रजेन सह निर्गतवान्। एवं एकचत्वारिंशः अध्यायः समाप्तः, 'नगरप्रवेशः' नाम, श्रीमद्भागवते महापुराणे, परमवैराग्यशास्त्रे दशमस्कन्धस्य पूर्वार्धे। शुकः उवाच—ततः कृष्णः कुब्जायै अनुग्रहं दर्शयन्, धनुषः भङ्गं कृत्वा, मल्लभूमिं सज्जयित्वा, राजमार्गे गच्छन्, एकां स्त्रीं उष्णानां गन्धानां पात्रं वहन्तीं दृष्टवान्। सा कुब्जा, युवती, सुन्दरीमुखी, कृष्णस्य समीपं गच्छन्ती, सस्मितं सन्तुष्टा च, कृष्णः तां पप्रच्छ। "काऽसि त्वम्, सुन्दरी? किम् एष गन्धयुक्तः लेपः? कस्य दासी? स्पष्टं वद। एष उत्तमः लेपः अस्माकं अङ्गेषु अर्पय; तव सौभाग्यं शीघ्रं भविष्यति।" सैरन्ध्र्युवाच—"अहं दासी, हे सौम्य, कंसस्य अनुमता, नाम त्रिवक्रा। मम कार्यं लेपः निर्मातुम्, एष भोजराजस्य प्रियः। युवयोः अन्यः कोऽपि तस्य योग्यः?" तयोः रूपेण, माधुर्येण, स्मितवाक्यदृष्टिभिः आकृष्टा, सैव सुमृष्टं लेपं तयोः अङ्गे अर्पयामास। तद्विलेपितौ, स्ववर्णात् भिन्नवर्णेन शोभितौ, अन्यस्य भागं प्राप्तौ, तौ अधिकं रम्यरूपौ अभवताम्। भगवान् तया प्रसन्नः कुब्जायाः कुटिलाङ्गीं सुन्दरीमुखीं सीध्रयितुं निश्चितवान्, स्वदर्शनस्य फलम् कर्मणा दर्शयन्। तस्याः पादयोः स्वपादौ स्थाप्य, हस्तस्योर्ध्वाङ्गुलिभिः चिबुकं उत्तोल्य, अच्युतः तां आकर्ष्य शरीरे सीध्रताम् आनयत्। सा कुब्जा, यस्याः शरीरं कृष्णस्पर्शेन त्वरितं सीध्रं रम्यं जातम्, विस्तीर्णजघना, पूर्णस्तनयुक्ता, अतिसुन्दरी अभवत्। सैव रूपेण, गुणैः, उदार्यैः च सम्पन्ना, कृष्णस्य उत्तरीयम् आकर्ष्य, सस्मिता, कामोद्भूतया, केशवं उवाच—"आगच्छ वीर, मम गृहम्; त्वां विसृजन्तुं न शक्नोमि। मम हृदयम् त्वया आकुलम्, कृपया माम् अनुगृह्य।" एवं स्त्रिया प्रार्थिता, कृष्णः बलरामस्य साक्षात्, सखीनां च उपस्थितौ, सस्मितम् प्रत्युवाच—"आगमिष्यामि ते गृहम्, हे सुन्दरीभ्रू, यः पुरुषाणां हृदयानि हरति। यदा कार्यं साधितं, तदा भवान् अस्माकं शरणं भविष्यति।" मधुरवचनैः तां विसृज्य, कृष्णः व्यापारीमार्गे गच्छन्, बलरामसहितः, तत्र जनैः विविधैः दानैः, ताम्बूलैः, माल्यैः, गन्धैः च सम्मानितः। तं दृष्ट्वा स्मृत्वा च स्त्रियः स्वात्मनं विस्मृत्य, वस्त्राणि, केशः, कङ्कणानि च पतितानि, चित्रिताः इव अभवन्। अच्युतः नगरवासिभिः धनुषस्थानं पृष्ट्वा, तत्र प्रविष्टः, दिव्यं धनुः इन्द्रधनुः इव अदृष्ट्वा। तद् धनुः बहुभिः रक्षकैः रक्षितम्, पूजितम्, महाशोभायुक्तम्। कृष्णः रक्षकैः प्रतिबद्धः अपि, बलात् धनुः आदत्त। वामहस्तेन क्रीडया धनुः उत्थाप्य, क्षणेन सर्वेषां समक्षं तं प्रत्यस्तम्भ्य, बलवान् कृष्णः मध्ये धनुः चिच्छेद, गजः इव इक्षुकाण्डं। धनुषः भङ्गनिनादः आकाशं, पृथिवीं, दिशः च व्याप्य, तं श्रुत्वा कंसः भयाकुलः अभवत्। रक्षकाः क्रुद्धाः, अनुचरैः सह, हन्तुम्, गृहीतुं च त्वरितम् आगच्छन्—"गृह्यताम्! हन्यताम्!" इति घोषयन्तः। तेषां वैरभावं दृष्ट्वा, बलरामः कृष्णः च कोपितौ, धनुषः खण्डैः तान् प्रहार्य, हत्वा च। कंसस्य बलं हत्वा, तौ हर्षपूर्णौ सभां विहाय, नगरस्य शोभां विलोकयन्तौ विचरन्तौ। नगरवासिनः तयोः अद्भुतं पराक्रमं, तेजः, धैर्यं, रूपं च दृष्ट्वा, तौ देवेषु श्रेष्ठौ इति मन्यन्ते। तयोः नगरं विचरन्तयोः, सूर्यास्तः जातः; कृष्णः बलरामः च गोपालकैः सह नगरात् स्वयन्त्रं प्रत्यागच्छताम्। गोप्यः मुकुन्दवियोगदुःखेन, मथुरायां भावपूर्णं शुभकामनां ददुः; पुरुषश्रेष्ठस्य रूपम् आलोक्य, लक्ष्मीः अन्यान् त्यक्त्वा तं एव कामयामास। पाद्यं कृत्वा, क्षीरमिश्रं भोजनम् भुक्त्वा, तौ हर्षेण रात्रिं व्यतीत्य, कंसस्य अभिप्रायं विदित्वा। कंसः धनुषः भङ्गं, रक्षकाणां विनाशं, गोविन्दरामयोः अद्भुतं क्रीडां च श्रुत्वा, अत्यन्तम् उद्विग्नः अभवत्।