कृष्णः तु तत्र स्थितः ससङ्कर्षणः धर्मात्मा, राजपुरुषं प्रार्थयामास—"साधो, अस्माकं यथार्हं वस्त्राणि दातुमर्हसि। वस्त्रदानेन तु परं श्रेयः प्राप्स्यसि, नात्र संशयः।" एवमुक्ते भगवता सर्वगुणैः सम्पन्नेन, स राजपुरुषः गर्वितो दर्पसमन्वितः कोपेन च अवज्ञया प्रत्युवाच। स उवाच—"एतानि वस्त्राणि केवलं वनपर्वतवासिभ्यः दातव्यानि; किं त्वं, धृष्टः सन्, राज्ञः सम्पत्तिं इच्छसि?" पुनः स बालकौ त्वरया प्रेषयन् उवाच—"शीघ्रं गच्छतं, बालकौ! यदि जीवितुमिच्छथः, न एवं वस्त्राणि याचेतम्। राजपरिवाराः गर्वसमन्विताः, बध्नन्ति, हन्ति, अपि च हरन्ति।" एवं दर्पयुक्तं वचनं श्रुत्वा, देवकीसुतः कृष्णः कोपाविष्टः सञ्जातः, हस्तेन तस्य रज्जकस्य शिरः कायात् छित्त्वा पातयामास। ततः तस्य सर्वे परिचारकाः स्ववस्त्रपुटानि परित्यज्य दिशो विद्रुताः। अच्युतः तु तानि वस्त्राणि स्वीकृत्य, आत्मनः प्रियाणि वस्त्राणि कृष्णश्च सङ्कर्षणश्च परिधानं कृत्वा, शेषाणि वस्त्राणि गोपालकाय दत्त्वा, किञ्चित् भूमौ अपि न्यस्य, तत्र स्थितौ। ततः कश्चन सूचिकः हृष्टः सन्, तयोः विविधवर्णानि, सुशोभनानि वस्त्राणि निर्माय समर्पयामास। कृष्णः च रामश्च तैः नानावर्णवस्त्रैः भूषितौ, युवत्कुञ्जरौ इव, एकः श्वेतः अन्यः श्यामः, महोत्सवे शोभमानौ दृष्ट्वा, तं सूचिकं प्रसन्नः सन्, आत्मसदृश्यत्वं, परमं सौभाग्यं, बलं, ऐश्वर्यं, स्मृतिं, इन्द्रियजयम् च वरदानेन दत्तवान्। अनन्तरं तौ सखाभ्यां सहितौ, सुदाम्नः मालाकारस्य गृहम् आगतौ। स तौ दृष्ट्वा, आसनं जलं पाद्यं च उपनयन्, सखिभिः सहितौ माल्यैः ताम्बूलैः च गन्धैः च पूजयामास। सुदाम्ना कृताञ्जलिना नम्रशिरसा उक्तम्—"भगवन्, आगमनेन मम जन्म सफलं जातं, वंशः च पावितः; पितरः देवताः च तुष्टाः। युवां खलु जगतः परं कारणं, अंशेन अवतीर्णौ लोकहिताय। सर्वेषां प्राणिनां समदर्शिनौ, भक्तानां पूजकानां च समौ। किं करवाणि? आदेशं दातुमर्हथः; भवदादेशः परं सौभग्यम्।" एवं चिन्तयन्, सुदाम्ना हृष्टमना उत्तमगन्धिपुष्पैः माल्यं दत्तम्। ताभिः माल्यैः भूषितौ, तुष्टौ कृष्णरामौ सखिभिः सहितौ, तस्मै शरणागताय वरान् दत्तवन्तौ। स तु भगवतः अनन्यभक्तिं, भक्तेषु सौहार्दं, सर्वेषु भूतेषु परं दयां वव्रे। तेन एवम् वरं दत्त्वा, वंशवृद्धये सम्पदं, बलं, दीर्घायुष्ट्वं, कीर्तिं, श्रीं च दत्त्वा, प्रभुः भ्रात्रा सह निर्गतः। एवं एकचत्वारिंशोऽध्यायः, "नगरप्रवेशः" नाम, श्रीमद्भागवते महापुराणे प्रथमस्कन्धस्य दशमे भागे समाप्तः। शुक उवाच—अनन्तरं, कृष्णः कुब्जायै कृपां दर्शयन्, धनुषो भङ्गं कृत्वा, मल्लभूमिं सज्जीकृत्य, राजमार्गे गच्छन्, एकां यौवनसंपन्नां सुमुखीं स्त्रीं ददर्श—सा कुब्जा नाम, तैलपात्रमुपादाय यान्ती। सस्मितः प्रमुदितः कृष्णः तां पप्रच्छ—"काऽसि शुभे? किं चेदं सुरभितं तैलम्? कस्य दासी त्वम्? अस्माकं गात्रेषु एतत् उत्तमं तैलं लेपय; तव सौभाग्यं शीघ्रं भविष्यति।" सैरन्ध्र्युवाच—"अहं काम्सस्य अनुज्ञया दासी, त्रिवक्रा नाम। तैलनिर्माणे कुशलाऽस्मि, मम कृतं तैलं भोजराजस्य प्रियतमतम्। त्वदन्यौ न कोऽपि तस्य योग्यः।" तयोः रूपगुणस्मितवाक्चेष्टाभिः आकृष्टा सा, तैलं सुवासितं कृष्णरामयोः अङ्गेषु लेपयामास। तेन तैललेपनं स्ववर्णात् भिन्नवर्णं शोभमानं, अन्यस्मात् प्राप्तं, तौ अधिकं सुन्दरौ जातौ। तदा, प्रसन्नः भगवान् कुब्जायाः कुटिलतां सीध्रयितुं मनसि चकार, यद्-आत्मदर्शनस्य फलम् इति दर्शयन्। पादयोः स्वपादौ स्थाप्य, हस्तस्य उर्ध्वाङ्गुल्या चिबुकं उत्थाप्य, अच्युतः तां आकृष्य तनुं सिध्रयामास। सा कुब्जा, मुहूर्तेनैव मुकुन्दस्पर्शात्, सुशोभना, विस्तीर्णश्रोणी-पीनस्तनी जाताऽभूत्। सौन्दर्यगुणदानसम्पन्ना सा, कृष्णस्य उत्तरीयमाकृष्य, स्मयमानाऽभिलाषवशा केशवम् उवाच—"आगच्छ वीर, मम गृहम्; त्वां विना न शक्नोमि गन्तुम्। मम हृदयं त्वयि किलोलितम्—त्वं मे दयां कुरु।" एवं स्त्रिया प्रार्थितः कृष्णः, बलरामे निरीक्षमाणे, सखिभिः च पश्यद्भिः, स्मितपूर्वं प्रत्युवाच—"सुन्दरि, तव गृहम् अहं आगमिष्यामि; यदा कार्यं सिद्धं भविष्यति, तदा त्वं अस्माकं आश्रयः भविष्यसि।" एवं मधुरैः वाक्यैः तां सान्त्व्य, कृष्णः बलरामेण सह वणिक्पथेन अग्रे जगाम। नगरजनाः तौ नानाविधानि द्रव्याणि, ताम्बूलानि, माल्यानि, गन्धान् च उपहाररूपेण समर्पयामासुः। तं दृष्ट्वा स्मृत्वा च स्त्रियः स्वात्मानं विस्मृत्य, वस्त्राणि, केशानि, कङ्कणानि च पतितानि, चित्रिताङ्गनाः इव अभवन्। अच्युतः तु नगरवासिभ्यः धनुषः स्थानं पृष्ट्वा, तत्र प्रविष्टः, तदद्भुतं धनुः, इन्द्रधनुः इव, ददर्श। तद् धनुः बहुभिः पुरुषैः रक्षितम्, पूजितम्, महाविभूतिसम्पन्नम् आसीत्। कृष्णः, रक्षिभिः निरुद्धः अपि सन्, बलात् धनुः आदत्त। स बलेन, दक्षिणहस्तेन, तद् धनुः किञ्चित्क्षणेन सप्त्यं कृत्वा, सर्वेषां पश्यतां मध्ये, धनुः प्रत्यञ्चं कृत्वा, महाबलः कृष्णः मृदङ्गदण्डमिव मध्ये भग्नवान्। तस्य धनुषोर्भङ्गनिनादः व्योम्नि, पृथिव्याम्, सर्वदिशः व्याप्य, श्रुत्वा, कंसः भयाकुलोऽभूत्। तदा, रक्षिणः कोपसमन्विताः, स्वैः अनुचरैः सहिताः, "गृह्णीत, हन्यत" इति शब्दं कृत्वा, तं गृहीत्वा हन्तुम् उद्युक्ताः। तेषां दुष्टभावं ज्ञात्वा, बलरामकृष्णौ कोपितौ, धनुषोः भग्नांशांश् गृहित्वा, तान् समरे निहतम्।