नगर्याः स्त्रियः प्रमुदितमुख्यः स्वगृहशृङ्गेषु समारुह्य, हर्षपूर्णमनसः कृष्णबलरामयोः उत्तमाङ्गयोः पुष्पवृष्टिं शुभाशिषः च वर्षयामासुः। तत्र ब्राह्मणाः अपि विविधेषु स्थलेषु, दध्ना, अक्षतैः, कलशैः, माल्यैः, सुगन्धद्रव्यैः, अन्यैः च उपहारैः तौ पूजयामासुः। नगरवासिनः विस्मिताः, “किं तपः गोप्यः कृतवन्त्यः, येन एते द्वौ नरलीलामहोत्सवौ पश्यन्ति?” इति परस्परं ऊचुः। एवं ययातोः कृष्णः, गदाग्रजः, एकं राजसेवकं वासोव्यञ्जनं वहन्तं पश्यन्, तस्मात् शुद्धानि सुचिकित्सितानि वासांसि याचितवान्। स उवाच— “सौम्य, अस्माकं योग्यानि वस्त्राणि देहि। दानात् ते परमं श्रेयः स्यात्, अत्र संशयः नास्ति।” भगवता एवं याचितः स सेवकः, गर्वसमन्वितः, कोपदर्पयुतः प्रत्यवदत्— “एतानि वस्त्राणि वनगिरिवासिनां न केवलं राजकुलस्य। त्वं किम्, साहसेन, राजधनं इच्छसि?” पुनः स तौ उवाच— “शीघ्रं गच्छतं, बालकौ! जीवितुम् इच्छथः चेत्, एतादृशं न याचेतम्। राजकुलानि गर्वितानि, बध्नन्ति, हन्ति, अपि च हरन्ति।” एवं दर्पयुक्तं तं दृष्ट्वा देवकीसुतः कोपितः, हस्तेन तस्य शिरः कायात् छित्त्वा अपातयत्। तस्य सहायाः, स्वस्ववस्त्रभारान् परित्यज्य, दिशो दिशः पलायन्त। अच्युतः तानि वस्त्राणि स्वीकृत्य, स्वयम् आत्मनः च सङ्कर्षणस्य च प्रियाणि वस्त्राणि परिधानम् अकरोत्, शेषाणि गोपबालकान् दत्तवान्, केचन भूमौ न्यवपत्। तदनन्तरं एकः सूचिकर्मा, हृष्टः, विविधवर्णैः, रम्यरूपैः वस्त्रैः तयोः अलङ्कारं चकार। कृष्णरामौ तैः विविधवर्णवस्त्रैः भूषितौ, उत्सवस्थले युवद्विपौ इव, एकः शुक्लवर्णः, अपरः श्यामः, विराजमानौ बभूवतुः। तं प्रसन्नं सूचिकर्माणं भगवान् आत्मसदृशं रूपं, परमं सौभाग्यं, बलं, ऐश्वर्यं, स्मृतिं, इन्द्रियनिग्रहं च वरं दत्तवान्। ततः तौ सखा-सहितौ सुदाम्नः मालाकारस्य गृहम् अगच्छताम्। सुदामा तौ दृष्ट्वा, त्वरया उत्थाय, शिरसा भूमौ नतवान्। आसनानि, पाद्यं, अर्घ्यं, अन्यं च सत्कारं उपनयन्, सः तौ तेषां सखिभिः सह माल्यैः, ताम्बूलैः, उङ्गनैः च अर्चयामास। स उवाच— “भगवन्, मम जन्म सफलं जातम्, कुलं शुद्धम्, पितरः देवाश्च तुष्टाः, भवदागमनात्। युवां हि जगतः परमकारणम्, लोकहिताय समृद्धये च अंशेनावतारौ। युष्माकं दृष्टिः न कदापि पक्षपाती, सर्वेषां समानौ, पूजकाणां पूज्याणां च। अधुना आदेशं दत्तं, किं करवाणि? भवदादेशः एव परं सौभाग्यम्।” एवं चिन्तयन् सुदामा, हृष्टचित्तः, सुगन्धिमाल्यैः तौ समर्पितवान्। ताभिः माल्यैः भूषितौ, तुष्टौ कृष्णरामौ, प्रणतान् शरणागतं वरं दत्तवन्तौ। स च अचलां भगवद्भक्तिं, भक्तेषु सख्यम्, सर्वेषु भूतेषु परां दयां च वव्रे। भगवन् तस्मै वंशवृद्धये धनं, बलं, दीर्घायुषः, कीर्तिं, श्रीं च दत्त्वा, भ्रात्रा सह प्रस्थितः। एवं एकचत्वारिंशदधिकैकचत्वारिंशत्तमे अध्याये, “नगरप्रवेशो नाम,” दशमे स्कन्धे, श्रीमद्भागवते महापुराणे, परमहनसां शास्त्रे, समाप्यते। शुक उवाच— ततोऽनन्तरं, कुब्जायै कृपां दर्शयित्वा, धनुषो भङ्गं कृत्वा, मल्लभूमिं सज्जयित्वा, माधवः राजमार्गे गच्छन्, एकां सुन्दर्यननाम् उङ्गनपात्रं वहन्तीं दृष्ट्वा, सा त्रिवक्रा नाम, मनोहरवदना, हृष्टा स्मयमानास्या, स तां पप्रच्छ। “काऽसि सुश्रुते? किं सुगन्धि द्रव्यं इदं? कस्य दासी? स्पष्टं वद। एतत् उत्तमं उङ्गनं अस्माकं अङ्गेषु योजय; तव सौभाग्यं शीघ्रं भविष्यति।” सा सैरन्ध्री उवाच— “कंसस्य अनुमता दासी अहं, त्रिवक्रा नाम। उङ्गनानां रचनायाः कार्यं मम, एतत् भोजराजस्य प्रियतमम्। त्वां च भ्रातरं विना, अन्यः कोऽर्हति?” इति। तयोः रूपगुणस्मितवाक्यवलोकनैः आकृष्टा, सा उङ्गनं सम्यक् अङ्गेषु अञ्जयामास। ततस्तौ उङ्गनाभिः स्ववर्णभ्यः भिन्नवर्णाभिः शोभमानौ, अन्यस्यान्शेन प्राप्तेन, अधिकं मनोहररूपौ बभूवतुः। तदा प्रसन्नः भगवान्, कुब्जायाः साक्षात्-दर्शनस्य फलम् उपदर्शयन्, तां तिर्यग्गात्रां सम्यगाकारां कर्तुम् उद्युक्तः। स्वपादौ तस्याः पादयोः स्थाप्य, हस्ताङ्गुल्युत्तानया चिबुकं उच्चालयन्, अच्युतः तां सम्यगाकारां चकार। सा, मुकुन्दस्पर्शात्, तक्षणात् सुश्रोणी पूर्णस्तनी च रूपवती जाताऽभवत्। सौन्दर्यगुणदानसम्पन्ना सा, कृष्णस्य उत्तरीयं गृहीत्वा, स्मितसुमनोज्ञा, कामोत्कण्ठिता, केशवम् उवाच— “गच्छ, वीर, मम गृहम्; त्वां विना न शक्नोमि स्थातुम्। मम हृदयं त्वया आकृष्टम्; कृपां कुरु, पुरुषश्रेष्ठ।” एवं तया याचितः कृष्णः, बलरामस्य पश्यतः, अनुयायिनां च, स्मितपूर्वकं प्रत्युवाच— “सुश्रोणि, मनोहरभ्रू, आगमिष्यामि तव गृहम्। यदा कार्यं साध्यते, तदा त्वं अस्माकं विश्रान्तिः भविष्यसि।” एवं मधुरवाक्यैः तां सान्त्व्य, कृष्णः बलरामेण सह, विपणिपथेन अग्रे गतः, जनैः ताम्बूलमाल्यगन्धान् उपहारान् च समर्पितः पूजितः। तस्य दर्शनस्मरणविह्वलाः नगर्याः स्त्रियः, स्वदेहविस्मृताः, वस्त्रालङ्कारकेशेषु अपि प्रमत्ता, चित्रपटे स्त्रिय इव बभूवुः। ततः अच्युतः नगरवासिभ्यः धनुषः स्थानं पृष्ट्वा, तत्र प्रविष्टः, इन्द्रधनुष इव आश्चर्यजनकं धनुः दृष्टवान्। तद् धनुः बहुभिः पुरुषैः रक्षितम्, पूजितम्, महद्विभूतिसम्पन्नम् आसीत्। तत्र रक्षकैः निरुद्धः अपि, कृष्णः बलात् धनुः जग्राह।