द्वारकायाः प्रवेशे, गृहद्वाराणि गृहाणि च पूर्णकलशैः दधिसुरभिस्निग्धैः चन्दनकुङ्कुमोपलिप्तैः, सुमनसां मालयः दीपावलयः कोमलपत्रैः, कदलीकदलीदलैः वस्त्रपताकाभिश्च शोभितानि आसन्। तत्र वसुदेवस्य आत्मजौ, कृष्णः बलरामश्च, स्वमित्रैः परिवृतौ राजमार्गेण प्रविशन्तौ दृष्ट्वा, नगरस्त्रियः तौ द्रष्टुम् उत्सुकाः, हर्षवशात् शीघ्रं गृहशिखराणि समारुह्य निर्गता अभवन्। तासां काचित् शीघ्रगत्या वस्त्राभरणानि सम्यक् न धारयामास; काचित् अलङ्करणमपि विस्मृत्य एककुण्डलं केवलं वा एकनूपुरं धारयित्वा, अन्याः केवलं एकाक्षिणि तिलकं निवेश्य, अपूर्णवेषधारणया निर्गता। काचित् भोज्यं त्यक्त्वा, उत्सवमपि विस्मृत्य, स्नानं विना निर्गता; अन्याः शय्यायाः उत्थाय शिशून् अपि स्तन्यपानान् अविसर्ज्य, मातरः अपि, त्वरया बहिः निर्गता। भगवान् कृष्णः कमलनयनः, सस्मितैः साहसिकविलासितदृष्टिभिः तासां मनांसि चोरयामास, इव मदोन्मत्तद्विपः, तासां नेत्रेषु हर्षं च हृदये मुदं ददौ। पुनः पुनः तं दृष्ट्वा, यथाश्रुतपूर्वं तं स्मृत्वा, तासां मनांसि तत्रैव आकर्षितानि; सस्मितदृष्टिभिः तासां मानो जागृतः, तं आनन्दमूर्तिं नेत्रैः आलिङ्ग्य, रोमाञ्चिताः सर्वदुःखं विस्मृतवन्त्यः। स्मिताननाः स्त्रियः गृहशिखराणि समारुह्य, पुष्पवृष्ट्या शुभाशिषः कृष्णबलरामयोः उपरि न्यक्षिपन्। तत्र ब्राह्मणाः प्रमुदिताः, विविधेषु स्थलेषु, दध्यक्षतकलशैः माल्यगन्धद्रव्यैः च पूजनं कृतवन्तः। नगरवासिनः अपि हर्षेणोचुः—"किं तपः कृतवन्त्यः गोप्यः, येन एते द्वौ नरलीलोत्सवौ पश्यन्ति?" एवं गच्छतः कृष्णः, गदार्धज्येष्ठः, रङ्गप्रवेशे रञ्जकं वस्रधारिणं समीपमागतम् अपश्यत्। स तस्मात् उत्तमानि शुद्धानि वस्त्राणि याचितवान्—"सौम्य, उत्तमानि वस्त्राणि यच्छ; वयं तदर्हाः, दानेन ते परमं श्रेयः स्यादिति न संशयः।" एवं भगवता सर्वसम्पूर्णगुणेन याचितः स राजसेवकः गर्वेण क्रुद्धः अवज्ञया प्रत्युवाच—"इदानीं वस्त्राणि वनगिरिवासिभ्यः योग्याः; त्वं किम्, राजधन्यं वस्त्रं कामयसे? शीघ्रं गच्छत, बालकाः, जीवितुमिच्छथ चेत्, एवं न याच्यं; राजगृहाणि गर्वात् बध्नन्ति हन्ति च हरन्ति च।" एवं गर्वगर्वितस्य तस्य वाक्यं श्रुत्वा, देवकीसुतः कृष्णः क्रुद्धः, हस्तेन तस्य शीर्षं छित्त्वा पतितवान्। तस्य अनुचराः सर्वे वस्त्रगुच्छानि परित्यज्य दिशो दिशः पलायितवन्तः; अच्युतः वस्त्राणि जग्राह। ततः आत्मनुकूलानि वस्त्राणि परिधान्य, कृष्णः सङ्कर्षणश्च, अवशिष्टानि वस्त्राणि गोपबालकान् वितीर्य, किञ्चित् भूमौ न्यवेशयताम्। ततः कश्चन सूत्रधारः प्रमुदितः, विविधवर्णानि यथायोग्यम् वस्त्राणि कृष्णबलरामयोः सज्जयामास। तौ विविधवस्त्राभरणैः शोभमानौ, इव उत्सवे युवद्विपौ, एकः श्यामः एकः श्वेतः, विराजमानौ। तस्मै सूत्रधाराय भगवतः प्रसादेन स्वरूप्यं, परमं सौभाग्यं, बलं, ऐश्वर्यं, स्मृतिं, इन्द्रियनिग्रहम् च दत्तम्। अनन्तरं तौ सुदाम्नः मालाकारस्य गृहम् अगच्छताम्। स तौ दृष्ट्वा, शीर्ष्णा भूमौ प्रणम्य, आसनानि, पाद्यं, अर्घ्यं, सत्कारं च समर्प्य, माल्यताम्बूलगन्धद्रव्यैः सह, तौ स्वमित्रैः सह पूजयामास। स उवाच—"भगवन्, मम जन्म सफलं, कुलं च पवित्रं, पितरः देवताः च प्रसन्नाः, युष्मदागमेन।" "युवां हि जगतः कारणं परं, अंशेन अवतीर्णौ, लोकहिताय श्रेयसे च। युवयोः दृष्टिः न कदापि पक्षपातिनी, सर्वेभ्यः समौ, पूजकैः पूज्यैः च। किं करवानि, आज्ञापयेताम्; सेवायाः आदेशः एव परमं दानम्।" एवं चिन्तयन्, सुदाम्ना प्रमुदितेन हृदया, उत्तमसुगन्धिपुष्पमाल्यं समर्पितम्। ताभिः माल्यैः अलङ्कृतौ, तौ भगवन्तौ कृष्णबलरामौ, तुष्टौ, प्रणतशरणाय वरदानेन, सुदाम्नः अचलां भक्तिं विश्वात्मनि, भगवत्सु सख्यं, सर्वेषु दयां च वव्रे। तस्मै भगवतः वरदानं कृत्वा, कुलवृद्धिं धनं, बलं, दीर्घायुष्यम्, कीर्तिं, श्रीं च दत्त्वा, भ्रात्रा सह तस्मात् निर्गतः। एवं एकचत्वारिंशदधिकैकचत्वारिंशत्तमे अध्याये, ‘नगरप्रवेशः’ इति नाम्नि, श्रीमद्भागवते महापुराणे, परमं वैराग्यशास्त्रे, अध्यायः समाप्तः। अनन्तरं शुक उवाच—कुब्जायै प्रसादं कृत्वा, धनुर्भङ्गं च, मल्लभूमिं सज्जीकृत्य, माधवः राजमार्गेण गच्छन्, एकां युवतिं, सुन्दरमुखीं, कुप्यपात्रं वहन्तीं, कुव्जां दृष्ट्वा, सस्मितः प्रहृष्टः पप्रच्छ। "काऽसि सुश्रोणि? किमिदं सुरभिगन्धि? कस्य दासी? सुस्पष्टं वद; एषः उत्तमः स्नेहोऽस्माकं अङ्गेषु निवेश्यताम्; तव सौभाग्यं शीघ्रं भविष्यति।" सा सैरन्ध्री प्राह—"कंसस्य अनुमोदिता दासी अहम्, त्रिवक्रा नाम, अञ्जनकर्म मम, एषः भोजराजस्य प्रियतमः स्नेहः। त्वद्वदन्यः कोऽपि योग्यः नास्ति।" तयोः सौन्दर्यगुणस्मितभाषितदृष्टिभिः आकृष्टा, स्नेहं सम्यक् उभयोः अङ्गेषु निवेशयामास। तौ तेन स्नेहेन, स्ववर्णात् अन्येन शोभमानौ, परस्परं स्नेहम् आस्वाद्य, अतिशयशोभायुक्तौ बभूवतुः। तदा भगवान् तस्याः कुव्जायाः कुरूपतां निरस्य, तस्याः दर्शनस्य फलं प्रकटयितुम् उद्यतवान्। पादौ स्वपादाभ्याम् आरोप्य, हस्तस्योर्ध्वाङ्गुल्या चिबुकम् उत्थाप्य, अच्युतः तां समाकर्ष्य सम्यक् सुसम्पन्नां कृतवान्। सा तु, मणिवद् रूपसम्पन्ना, विपुलकट्यूरुस्तनी, मुकुन्दस्पर्शात् सहसा रूपवती जाताऽभवत्। सा सौन्दर्यगुणैः उदार्यया च युक्ता, कृष्णस्य उपरिवस्त्रं गृहीत्वा, सस्मिता, कामोदितया, केशवं प्राह—"आगच्छ वीर, मम गृहम्; त्वां विना न शक्नोमि स्थितुम्; मम मनः त्वयि स्पन्दते; त्वं मे दयां कुरु, पुरुषश्रेष्ठ!" इति श्रीमद्भागवते महापुराणे दशमस्कन्धे एकचत्वारिंशद्वितीयाध्याययोः श्लोकानुसारं, कथा समाप्ता।