द्वारकायाः पुर्याः जालकवातायनद्वारपृष्ठभूमिषु कपोतमयूरस्वनैः समाकुलं जातम्। राजमार्गव्यापारचत्वराणि जलैः सिक्तानि, माल्यचन्दनाक्षतानि च सर्वत्र विक्षिप्तानि। गृहद्वाराणि च पूर्णकलशैः दधिसुरभिचन्दनाङ्कितैः, पुष्पपङ्क्तिभिः दीपमालाभिश्च, नवपल्लवैः, कदलीस्तबकैः, पताकाभिः च शोभितानि। तस्मिन्नेव समये वसुदेवस्य सुतौ मित्रैः परिवृतौ राजमार्गे प्रविशन्तौ दृष्ट्वा, नगरीस्त्रियः तौ द्रष्टुकामाः प्रमोदेन गृहमण्डपपर्यङ्केषु आरोहन्त्यः शीघ्रं निर्गताः। तासां केचन आतुर्येण वस्त्राभरणानि विपरीतानि समारोप्य, केचन अलङ्करणमपि विस्मृत्य एककुण्डलैकेकनूपुरैः, केचन एकाक्षिण्येवाञ्जनं कृत्वा, केचन भोजनमुपेक्ष्य, उत्सवमपि त्यक्त्वा, स्नानं विना निर्गताः। अन्याः शयनात् उत्थाय अपि शिशून् स्तन्यपानान् विहाय, मातरः अपि शीघ्रं निर्गता अपि। श्रीकृष्णः कमलनयनः सस्मितं सवीतलोचनविलासैः तासां चित्तानि हरति स्म, गजेन्द्र इव मदोन्मत्तः स्त्रीणां नेत्राणि हर्षयन् हृदयानि च प्रमदायन्। पुनः पुनः तम् ईश्वरं दृष्ट्वा, यथाश्रुतपूर्वं मनांसि तस्य आकर्ष्यमाणानि, ताः स्त्रियः स्मितविलोकनैः स्वाभिमानं जागरयन्त्यः, तं साक्षात् आनन्दरूपं नेत्रैः परिष्वज्य, रोमाञ्चिताः सर्वदुःखानि विस्मृतवत्यः। ताः प्रमोदितवदना गृहशिखराणि आरुह्य, पुष्पवृष्ट्या शुभाशिषः कृत्वा कृष्णबलरामौ अभ्यषिञ्चन्। ब्राह्मणाः अपि प्रमोदिताः, विविधेषु स्थलेषु दध्यक्षतान् कलशमाल्यगन्धद्रव्यादिभिः तौ पूजयामासुः। नगरजनाः सन्तः, "किं तपः कृतवन्त्यः गोप्यः, येनैतौ नरलीलाविलासौ द्रष्टुमर्हन्ति?" इति वदन्ति स्म। तत्र गदाग्रजः कृष्णः राजमार्गे गच्छन्, एकं रंगकारं समीपं आगतम् अपश्यत्। स तस्मात् शुभ्रवस्त्राणि याचते स्म—"सौम्य, अस्मभ्यं यथार्हं वस्त्राणि देहि; दानात् तव श्रेयः न संशयः।" एवं भगवता याचितः, स राजकृत्यकारः गर्वात् कोपेन च उपहसन् प्रत्याह—"इदं वस्त्रं वनगिरिवासिनां न तु भवद्भ्यां; किं साहसं राजद्रव्ये स्पृहयथः?" इति। "शीघ्रं गच्छतं, बालकौ; जीवितुमिच्छतः न एतादृशं याचेतम्। राजकुलानि गर्वात् बद्ध्वा हन्ति च हरन्ति च।" इति गर्वयुक्तः स उक्त्वा, देवकीसुतः कोपात् तस्य शिरः हस्तेन छित्त्वा पातयामास। तस्य परिचारकाः वस्त्रपुटानि परित्यज्य दिशः दिशः पलायिताः। अच्युतः वस्त्राणि आदत्त। स्वेच्छया वस्त्रेषु विभूषितौ कृष्णसङ्कर्षणौ, शेषाणि वस्त्राणि गोपबालकान् ददतुर्न्यवशेषयन्। ततः कौशलवस्त्रकारः प्रमुदितः, विविधवर्णवस्त्रैः तौ शोभनरूपेण अलङ्कृतवान्। कृष्णरामौ तैः वस्त्रैः, यौवनगजेन्द्राविव, बभासे—एकः शुक्लवर्णः, अन्यः श्यामलः। तेन तुष्टः प्रभुः तस्मै स्वसदृश्यं रूपं, ऐश्वर्यं, बलं, स्मृतिं, इन्द्रियनिग्रहम् च दत्तवान्। ततः तौ सुदाम्नः मालाकारस्य गृहम् अगच्छताम्। स तौ दृष्ट्वा, शीर्ष्णा भूमौ नमत्। आसनं, पाद्यं, अर्घ्यं, पूजां, माल्यताम्बूलचन्दनादिभिः सखिभिः सहितौ पूजयामास। स उवाच—"भगवन्, जन्म मे सफलं, वंशः शुद्धः, पितरः देवताः च तुष्टाः।" "युवां जगतः कारणं, लोकहिताय अवतीर्णौ। सर्वेषां समदृष्टिः, न पक्षपातः अस्ति; भक्तानां मित्रं, सर्वेषां आत्मा। किं करवानि? आदेशं दत्तं मे परमानुग्रः।" इति स चिन्तयन्, हृष्टचित्तः उत्तमसुगन्धिमाल्यं समर्पितवान्। ताभिः माल्यैः अलङ्कृतौ तुष्टौ कृष्णरामौ सखिभिः सह, प्रणतानुग्रहार्थिनं वरान् अदात्। स, भगवति अच्युताय अच्युतभक्त्यविचलां, भक्तमित्रतां, सर्वभूतदया च वव्रे। प्रभुः तस्मै वंशवृद्धिं, बलं, दीर्घायुष्यम्, कीर्तिं, श्रीं च दत्त्वा अग्रजेन सह गच्छन्। एवं एकचत्वारिंशदधिकैकचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः, "नगरप्रवेशः" इति नाम, श्रीमद्भागवतस्य दशमस्कन्धस्य पूर्वार्धे समाप्तः। शुक उवाच—अनन्तरं, माधवः नगरमार्गे गच्छन्, कुब्जां नाम सुन्दरीं युवतीं गन्धद्रव्यपात्रं वहन्तीं ददर्श। स सस्मितः प्रमुदितः तां पप्रच्छ—"काऽसि सुन्दरि? किं सुगन्धितं द्रव्यं भवति? कस्यासि दासी? अस्माकं अङ्गेषु एतद् उत्तमं चन्दनं लेपय—त्वया शीघ्रं सौभाग्यं लभ्यते।" सा सैरन्ध्री उवाच—"कंसानुज्ञया दासी अहम्, त्रिवक्रा नाम, गन्धद्रव्यनिर्माणम् मम कार्यम्। भोजराजाय प्रियतमं भवति एतद्। युवां विहाय अन्यः कः पात्रः?" इति। तयोः सौन्दर्यगुणस्मितभाषणलोचनैः आकृष्टा, सैव सुवर्णगौरवं चन्दनं तयोः अङ्गेषु सम्यक् लेपयामास। तदनन्तरं, अन्यवर्णगौरवेण शोभितौ, परस्परं विभूषितौ, तौ अधिकं मनोहररूपौ बभूवतुः। तदा प्रभुः तस्याः द्रष्टृफलम् आदर्शयन्, तां त्रिवक्रां साक्षात् सुन्दरीं कर्तुं मनसि धृतवान्। तस्याः पादयोः स्वपादौ स्थित्वा, हस्ताङ्गुल्या चिबुकं उन्नम्य, अच्युतः तां आकर्ष्य शरीरं सिध्दीकृतवान्। सा तु भगवद्स्पर्शात्, सुदृढनितम्बा स्तनवत्यपि, त्वरितं सुष्ठु रूपवती अभवत्। सौन्दर्यगुणदायायुक्ता सा, कृष्णस्य उत्तरीयं आकृष्य, सस्मिता कामोद्भूतया वाञ्छया केशवम् उवाच। एवं श्रीमद्भागवते महापुराणे परमं विरागशास्त्रे दशमस्कन्धस्य पूर्वार्धे, नगरप्रवेशवर्णनं, वस्त्रहरणं, सुदाम्नः मालनिर्माणं, कुब्जायाः साक्षात्कारः च एकस्मिन्नेव प्रवाहे सुसम्पन्नमिति।