अथ कश्चित् भिक्षुकः, लोके धनाढ्यः, तस्य प्रिया धुन्धुलीति प्रसिद्धा आसीत्। सा स्ववचने स्थिता, सुललिता, कुलजा च सदा अभवत्। सा तु सांसारिकविषये आसक्ता, क्रूरा, प्रायशः वाचालिनी, गृहकार्यकुशला, कञ्जा, कलहप्रियाच आसीत्। एवं तयोः दम्पत्योः परस्परं स्नेहेन सह वसतोः, सुखेन च रममाणयोः, तद् धनं तच्च कामाः न तु गृहादिषु सुखं जनयामास। अनन्तरं तौ सन्तानलाभाय धर्माचरणं कर्तुं प्रवृत्तौ, सदा दीनजनाय गावः, भूमिः, सुवर्णं, वस्त्राणि च दत्तवन्तौ। अर्धं धनं धर्ममार्गे व्ययितवन्तौ, तथापि न पुत्रः न वा पुत्री जाता, अतः तौ महता चिन्तया पीडितौ। कदाचित् स द्विजः दुःखितः स्वगृहात् निर्गत्य वनं गतवान्। मध्याह्ने तृषार्तः सरस्तटम् उपागमत्। तत्र जलं पीत्वा, सुतशोकक्लिष्टः कृशः स्थितवान्। किञ्चित्कालानन्तरं तत्र कश्चन यतिः समुपेत्य तिष्ठन् दृष्टः। तं दृष्ट्वा स ब्राह्मणः, जलपानानन्तरं, समीपं गत्वा, तस्य पादयोः प्रणम्य, पुरतः स्थित्वा दीर्घं निःश्वासं चकार। स तु यतिः उवाच—"कस्मात् त्वं रोदिषि ब्राह्मण? किम् एषा महती चिन्ता तव? शीघ्रं दुःखस्य हेतुम् आख्याहि।" ततो ब्राह्मणः उवाच—"भो मुनि, किम् वदामि, पूर्वकृतपापसम्भूतं दुःखम्? मम पितरः शीतलजलस्य स्थाने उष्णं जलं पिबन्ति। देवाः द्विजाश्च मम पिण्डोदकं न तुष्ट्या गृह्णन्ति; सुतशोकात् रिक्तः अहम् अत्र आत्मनं त्यक्तुं प्राप्तः। निःसन्तानस्य जीवितं धिक्, अपत्यहीनस्य गृहं धिक्, पुत्रविहीनस्य वित्तं धिक्, वंशरहितस्य कुलं धिक्। मया पालिता धेनुः सर्वथा वन्ध्या जाता, रोपितं वृक्षः अपि निष्फलः। यद् फलमपि गृहे आगच्छति तत् शीघ्रं नश्यति; मम जीवितस्य किं प्रयोजनम्, दुःखिना, अपत्यहीनस्य?" एवं वदन् स ब्राह्मणः तस्य यतिं समीपस्थं दुःखार्तः उच्चैः रोदितुम् आरब्धवान्। तदा तस्य यतेः हृदि महती दया समजनि। स यतिः योगबलात् सर्वं ज्ञात्वा, ललाटस्थाक्षरमालया च, विस्तारतः ब्राह्मणं प्रति उवाच। "मोहं सुतकामरूपं त्यज; कर्मणा गतिः बलवती। विवेकं प्राप्य संसारासक्तिं त्यज। ब्राह्मण, अद्य तव दैवं दृष्टं मया—सप्तजन्मसु अपि पुत्रः न भविष्यति। पूर्वं सगरः अपि पुत्रार्थे कष्टं प्राप; अतः त्वं कुलकाङ्क्षां त्यज, त्यागे एव सर्वथा सुखम्।" ततो ब्राह्मणः उवाच—"किं मे विवेकेन? बलात् पुत्रं देहि; अन्यथा दुःखार्तः तव पुरतः आत्मानं त्यक्ष्यामि। विना पुत्रसुखेन त्यागः शुष्क एव; गृही पुत्रपौत्रपरिवृतः लोके प्रफुल्लः भवति।" ब्राह्मणस्य अत्युत्कण्ठां दृष्ट्वा, स तापसः तपोबलसम्पन्नः उवाच—"चित्रकेतुः अपि दैवरेखां लङ्घयित्वा दुःखमवाप्तवान्। पुत्रेण तव सुखं न सिध्यति, यतः दैवविरोधि यत्नः निष्फलः; त्वं दृढनिश्चयः, तव इच्छायाः प्रति किं वदामि?" ततः तस्या अनिच्छां दृष्ट्वा, एकं फलम् अददात्—"इदं पत्न्या सह खादित्वा पुत्रं लप्स्यसे।" सत्यं, शौचं, दया, दानं, एकभोजनं—एतानि वर्षमेकं स्त्रिया पालनीयानि; ततो पुत्रः अतीव शुद्धः भविष्यति। एवं उक्त्वा स योगी तस्मात् निर्गतः; ब्राह्मणः गृहं प्रत्यागत्य, तत् फलम् भार्यायाः हस्ते स्थाप्य, स्वयम् अन्यत्र गतवान्। सा तु युवा स्त्री, कुटिलचित्ता, सखीभ्यः पुरतः रुदती, "हा, अहं चिन्तया पीडिता, नाहं एतत् फलम् खादितुम् इच्छामि," इति अवदत्। "फलभक्षणेन गर्भं लप्स्ये, गर्भेण उदरं वृद्धिं यास्यति; अल्पभोजनात् बलहीना भविष्यामि—कथं गृहकार्याणि धारयिष्यामि?" "दैवयोगात् यदि करदः ग्रामं आगच्छेत्, गर्भवती कथं त्रासं प्राप्नुयाम्? यदि गर्भः शुकसदृशः स्थास्यति, कथं तं गर्भात् निष्कासयिष्यामि?" "यदि गर्भः तिर्यक् निष्क्रान्तः स्यात्, म्रियेय; प्रसवः घोरदुःखदः—कथं मन्दभाग्या तं सहिष्ये?" "यदि विलम्बे, सहधर्मिणी सर्वं हरिष्यति; सत्यशौचादिव्रतमपि दुष्करमेव।" "शिशुपोषणे दुःखं, प्रसवे च स्त्रियाः दुःखं; मम मनसि वन्ध्या वा विधवा वा सुखिनी इति।" एवं दोषदृष्ट्या सा न तद् फलम् अललाप। पत्युः पृष्ट्वा सा अवदत्—"अहम् खादितवती, अहम् खादितवती।" कदाचित् तस्याः कन्या भगिनी स्वयमेव आगता; तस्या उपस्थिति सा सर्वं निवेद्य, "अहं महता क्लेशेन दुर्बला," इति अवदत्। सा भगिनी प्रत्युवाच—"अहं गर्भिणी; प्रसवात् बालकं तुभ्यं दास्यामि।" "तावत् गृहे गर्भिणीव वर्तस्व, सुखेन जीव; पतिं किञ्चित् वित्तं दत्वा, स बालकं तुभ्यं दास्यति।" "जनाः वदिष्यन्ति षड्मासे बालः मृतः; अहं प्रतिदिनं तव गृहम् आगत्य बालकं पालयिष्यामि।" "अधुना, परीक्षार्थं तद् फलम् गवे ददातु; सर्वं स्त्रीस्वभावेन एवं कृतम्।" ततः कालेन सा स्त्री पुत्रं प्रसूता; पिता तम् बालकं गृहीत्वा, गुप्तया धुन्धुल्यै दत्तवान्। सा पत्युः उवाच—"सुपुत्रः जातः; सर्वेषां हर्षः अभवत्, आत्मदेवेन पुत्रः लब्धः।