सायं काले भगवाञ् श्रीकृष्णः सङ्कर्षणेन सह, गोपबालकैः परिवृतः, नगरदर्शनलालसैः सह, मथुरां प्रविवेश। स तां पुरीं ददर्श, या स्फटिकतोरणैः उन्नतैः, सुवर्णविटपिभिः शोभितैः, ताम्रपट्टिकाभिः युक्तभिः प्राकारैः, दुस्तरैः गभीरकूपैः, उद्यानारामैः च शोभितां आसीत्। तत्र स्वर्णकलशैः शिखरैः, बाल्कन्याभिः, सभाभवनश्रेणिभिः, मणिमयं वेदिकाभिर्विशेषतः—वैदूर्य-हीरक-नीलमणि-प्रवाल-मुक्ता-मरकतैः समलङ्कृतैः—मन्दिराणि भूषितानि दृष्टानि। तत्र जालक-गवाक्ष-भूमिषु कपोत-मयूर-निनादैः पूरितेषु, राजमार्ग-हाट-चत्वरेषु जलसिक्तेषु, पुष्पमाल्य-सुरभिचूर्ण-तण्डुलैः विकीर्णेषु, शोभां वहन्ति। द्वाराणि गृहाणि च पूर्णकलशैः दधिसुरभिपङ्कैः, पुष्पदीपपङ्क्तिभिः नवपल्लवैः, कदलीगुच्छैः, पताकामालाभिः च शोभितानि। तत्र वसुदेवस्य सुतौ कृष्णबलरामौ स्वमित्रैः परिवृत्य राजमार्गे गच्छन्तौ, तदीक्षणकुतूहलात् नगरीस्त्रियः शीघ्रं धावित्वा गृहशिखराणि समारुह्य उत्सुकतया तत्र स्थिताः। काचित् शीघ्रं वस्त्राभरणानि विषमं धारयन्ती, काचित् अर्धवेषा, काचिदेककुण्डलाङ्गुलीयका, काचिदेकाक्षिणि तिलकं कृत्वा, काचिदश्नन्त्याः भोजनं त्यक्त्वा, काचित् उत्सवमपि विस्मृत्य, स्नानं विना निर्गता, काचिद् निद्रातः उत्थाय शिशून् स्तन्यपानान् अपि त्यक्त्वा त्वरया निर्गता। श्रीकृष्णः ताः स्त्रियः कमललोचनः, लीलावलोकनैः, मन्दस्मितैः, मनांसि हरन्, मदगज इव, तासां लोचनानां आनन्ददः, हृदयानि प्रमुदितवान्। पुनः पुनः तं विलोक्य, श्रुतपूर्वं तं स्मृत्वा, सस्मितावलोकनैः स्त्रीणां मानो जागृतः, ताः तं आनन्दरूपं नेत्रैः परिष्वज्य, रोमाञ्चिताः, सर्वदुःखानि विस्मृतवन्त्यः। ताः प्रमुदितवदनाः गृहशिखराणि समारुह्य, कृष्णबलरामयोः शुभपुष्पवर्षं चक्रुः। ततः प्रमुदितब्राह्मणाः विविधेषु स्थलेषु दध्यक्षतकलशमाल्यगन्धान्यादिभिः तौ पूजयामासुः। नगरजनाः ऊचुः—"किं तपः कृतं गोपिकाभिः, ये एते द्वौ नरलीलोत्सवौ पश्यन्ति?" इति। गच्छन्तौ तौ कृष्णगदाग्रजौ रङ्गमार्गे, धावमानं रञ्जकं पाण्डुपत्रं वहन्तं दृष्ट्वा, सुकुमारवस्त्राणि याचितवन्तौ। "भद्र, उत्तमानि वस्त्राणि देहि; वयं पात्राः; दानेन परं श्रेयः लभ्यते," इति श्रीभगवान् उक्तवान्। राजसेवकः दर्पपूर्णः, कोपेन तं अवज्ञया प्रत्युवाच—"एतानि वस्त्राणि वने पर्वते वा वसद्भ्यः; किं त्वं राजधनं इच्छसि? शीघ्रं गच्छतं, जीवितुमिच्छथः चेत्; राजकुलानि गर्वपूर्णानि, बध्नन्ति, हन्ति, हरन्ति च।" एवं गर्वयुक्तं वचनं श्रुत्वा, देवकीसुतः कोपितः, हस्तेन तस्य शिरः छित्त्वा क्षिप्रं जह्रार। ततः तस्य सेवकाः वस्त्रपुटानि परित्यज्य दिशोऽभ्यधावन्; अच्युतः वस्त्राणि जग्राह। तौ स्वेच्छया वस्त्राणि परिधान्य, शेषाणि गोपबालकाय दत्तवान्, केचन भूमौ त्यक्तवान्। ततः कश्चन सूचिकः तुष्टः, विविधवर्णवस्त्रैः, योग्यरूपैः, तौ अलङ्कृतवान्। कृष्णो रामश्च तैः वस्त्रैः सुशोभितौ, इव महोत्सवे श्वेतश्यामवृषभकुमारौ। तं तुष्टः प्रभुः तस्मै स्वसदृशत्वं, ऐश्वर्यं, बलं, स्मृतिं, इन्द्रियजयमपि अदात्। अनन्तरं तौ सुदाम्नः मालाकारस्य गृहम् अगच्छताम्। स तौ दृष्ट्वा प्रीत्या प्राञ्जलिः शिरसा नमस्कृत्य, आसनानि, पाद्यं, पूजनानि च उपस्थाप्य, पुष्पमाल्यताम्बूलगन्धान्यादिभिः सह, गोपबालकैः सहितौ तौ पूजयामास। "भगवन्, मम जन्म सफलं, वंशः शुद्धः, पितरश्च देवताश्च तुष्टाः, युष्मत्प्रागमनात्। युवां जगतः कारणं, अंशेन अवतीर्णौ, लोकहिताय समृद्धये च। युवयोः दृष्टिः न कदापि पक्षपातिनी; सर्वेषु समौ, यः पूजयति वा पूज्यते वा। किं करवाणि? आदेशं दातव्यं; युष्मदाज्ञया सर्वं सिध्यति।" इति सुदामा प्रीत्या उत्तमपुष्पमाल्यं समर्पितवान्। ताभिः माल्यैः विभूषितौ, तुष्टौ कृष्णरामौ, गोपैः सहितौ, शिरसा प्रणतं सुदामानं वरैः अनुगृहीतवन्तौ। स तु भगवति अव्यभिचारिणीं भक्तिं, भगवत्सख्यं, सर्वभूतेषु परमा दयां अयाचत। तस्मै भगवतः अनुग्रहेण वंशवृद्धिकरं धनं, बलं, दीर्घायुष्यम्, कीर्तिं, श्रीं च दत्त्वा, प्रभुः भ्रातृणा सह अगच्छत्। एवं एकचत्वारिंशः अध्यायः समाप्तः—"नगरप्रवेशो नाम"—दशमस्कन्धस्य पूर्वार्धे श्रीमद्भागवते महापुराणे, परमहंससंहितायाम्। ततः शुक उवाच—पुनः कुव्जायै कृपां दर्शयन्, धनुषो भङ्गं कृत्वा, मल्लयुद्धमण्डपं च सज्जीकृत्य, माधवः राजमार्गे गच्छन्, कुभ्जां नाम सुन्दरमुखीं युवतीं गन्धपात्रं वहन्तीं ददर्श। सस्मितः प्रमुदितमानसः ताम् अपृच्छत्—"काऽसि सुन्दरि? किं गन्धानुलेपनं? कस्य दासी? अस्माकं अङ्गेषु एतद् अनुप्यताम्; तव सौभाग्यं शीघ्रं वर्धिष्यते।" सा सैरन्ध्री उवाच—"कंसस्यानुज्ञया दासी अहं त्रिवक्रा नाम; गन्धानुलेपनं रचयामि, यद् भोजराजस्य प्रियतमं। युवां विना अन्यः कोऽत्र पात्रः?" इति। तयोः सौन्दर्य-लावण्य-स्मित-वाक्यावलोकनैः आकृष्टा, सा उभयोः गात्रेषु तद् गन्धानुलेपनं सम्यक् अनुप्यत्। तौ तेन गन्धानुलेपनेन, स्ववर्णात् अन्येन, परस्परदत्तेन च, भूषितौ, अत्युज्ज्वलरूपौ अभवताम्। तदा प्रभुः तुष्टः, तस्याः कुब्जायाः त्रिवक्रायाः रूपं सिध्द्यर्थं, तां सव्यापारं कृत्वा सुसमां कर्तुं निश्चितवान्। एवं श्रीमद्भागवते दशमस्कन्धे नगरप्रवेशकुब्जादर्शनादिकं चरितं सुसम्पन्नम्।