श्रीभगवानुवाच— “अहं साधुभिः सहितः तव गृहम् आगमिष्यामि। दुष्टं यादवाधिपं हत्वा स्वजनान् प्रमोदितान् करिष्यामि।” एवं भगवता उक्तः अक्रूरः, मनसा क्लिष्टः अपि, नगरं प्रविश्य, कंसाय कृत्यम् निवेद्य, स्वगृहं ययौ। ततः अपराह्णे श्रीकृष्णः सङ्कर्षणेन सह, नगरदर्शनोत्सुकैः गोपैः परिवृतः, मथुरां प्रविवेश। स तां पुरीं दृष्टवान्—उन्नतश्फटिकद्वारैः, सुवर्णतोरणच्छदितमहाप्रवेशैः, ताम्रपटपरिखाभिः, दुस्तरगम्भीरकूपैः, रम्योपवनोद्यानैः च शोभिताम्। तत्र सुवर्णकलशैः, रम्यशालाभिः, राजप्रासादैः, नीलमणिवज्रस्फटिकमुक्ताप्रवालवैडूर्यखचितैः वेदिकाभिः, तोरणैः, शृङ्गैः च भूषितानि गृहाणि आसन्। वातायनद्वारशयनातलेषु कपोतमयूरनिनादः प्रतिश्रूयते; राजमार्गहाटकचत्वरेषु वारिसिक्तं, पुष्पधूलिपाण्डुसिततण्डुलैः च विराजमानम्। गृहद्वारेषु पूर्णकलशाः, दधिसुरभिचन्दनलेपिताः, पुष्पपङ्क्तयः, दीपावलयः, नवपत्रमालाः, कदलीस्तम्भगुच्छाः, पताकापट्टावलम्बनानि च शोभन्ते। तौ वसुदेवसुतौ, गोपसखैः परिवृतौ, राजमार्गेण प्रविशन्तौ, नगरस्त्रियः दर्शनोत्सुकाः, स्फुरितहृदया भवनोपरी उपारुह्य शीघ्रं निर्गताः। काचित् शीघ्रता-वशात् वस्त्राभरणानि विपरीतं धारयन्ति, काचित् अलङ्करणमपि विस्मृत्य एककुण्डलनूपुरधारिण्यः, काचित् एकाक्षिणि तिलकं विधाय, काचित् स्नानं विना, काचित् अन्नं परित्यज्य, काचित् शिशून् उत्सृज्य, उत्सवमपि विस्मृत्य निर्गताः। स तासां स्त्रीणां नयनानन्ददायकः, हसितावलोकनलालितैः, कोमलस्मितैः, कमललोचनैः, मत्कुणपुङ्गव इव, मनांसि चोरयन्, हृदयेषु प्रमोदं जनयामास। ताः पुनः पुनः तं दृष्ट्वा, श्रुतपूर्वं रूपसौन्दर्यं साक्षात् अनुभवन्त्यः, हसितावलोकनैः गर्विता, तं सच्चिदानन्दरूपं नेत्रैः आलिङ्ग्य, पुलकिताङ्ग्यः, सर्वदुःखानि विस्मृत्य, मोदिताः। स्निग्धमुख्यः स्त्रियः, गृहशृङ्गेषु स्थित्वा, कृतसुमनःकुसुमवृष्ट्या कृष्णबलरामयोः शुभाशिषः अवर्षयन्। ब्राह्मणाः अपि, विविधेषु स्थलेषु, दध्यक्षतकलशमाल्यगन्धान्नादिभिः सुस्वागतम् अकुर्वन्। नगरजनाः ऊचुः— “किं तपः गोप्यः कृतवत्यः, येन एते द्वावपि, मानुषलोके महोत्सवौ, पश्यन्ति?” एवं गच्छन्, कृष्णः गदाग्रजः, एकं रंगकारम् समीपगतं द्रष्टुम् आरभत। स तं वस्त्रवर्णकं समीपमागतम् दृष्ट्वा, उत्तमानि निर्मलवस्त्राणि याचितवान्। स ऊचुः— “भद्र, युक्तानि वस्त्राणि अस्माकं ददातु; दानात् परमं श्रेयः प्राप्स्यसि, न संशयः।” एवं भगवता सर्वसंपूर्णगुणेन याचितः, स राजदासः गर्वदर्पेण, तिरस्कारकोपयुक्तं वचनम् अभाषत। स प्राह— “एतानि वस्त्राणि वनवासिनां पर्वतानां वा योग्याः; किं त्वं राज्यवस्तूनि स्पृहयसि?” “शीघ्रं गच्छत, बालकाः! जीवितुम् इच्छथ यदि, एवं न याच्यं; राज्यकुलानि गर्वितानि, बध्नन्ति, हन्ति, अपि च हरन्ति।” एवं दर्पपूर्णं वदन्, देवकीसुतः कोपितः, हस्तेन तस्य रंगकारस्य शिरः छित्त्वा अपातयत्। तस्य परिचारकाः, वस्त्रगुच्छान् परित्यज्य, दिशो दिशः पलायिताः। अच्युतः वस्त्राणि जग्राह। स्वेच्छया रमणीयानि वस्त्राणि धारयित्वा, कृष्णः सङ्कर्षणः च, शेषाणि गोपेषु वितरन्, किञ्चित् भूमौ च न्यस्य। ततः रंगकारः, हृष्टः, विविधवर्णवस्त्रैः, यथायोग्यं तयोः वस्त्रं निर्माय समर्पयामास। कृष्णः रामश्च, तेन वस्त्राभरणैः विभूषितौ, यौवनगजसमौ, एकः श्वेतः, अन्यः श्यामः, उत्सवसमये इव विराजमानौ। तं रंगकारं प्रसन्नः भगवान् आत्मसदृशं रूपं, ऐश्वर्यं, बलं, स्मृतिं, इन्द्रियजयम्, महोदयम् च ददौ। ततः तौ सुदाम्नः मालाकारस्य गृहम् अगच्छताम्। तौ दृष्ट्वा स मालाकारः, उत्थाय, शिरसा भूमौ नतम् अकार्षीत्। आसनानि उपनीय, पाद्यादिभिः, पूजनार्घ्यैः, सखिभिः सह तौ माल्यताम्बूलचन्दनैः पूजयामास। स उवाच— “भगवन्, मम जन्म सफलम्, कुलं शुद्धम्, पितरः देवताः च संतुष्टाः, भवदागमनात्।” “युवां हि जगतः कारणं परम्, लोकक्षेमाय अवतीर्णौ अंशेन। दृष्टिः च भवतोः न कदापि पक्षपातिनी; सर्वेषां समौ, भक्तेषु पूज्येषु च।” “आज्ञापयताम्—किं करवाणि? आदेशः एव परमं लाभः।” एवं चिन्तयन्, सुदामा, हृष्टचित्तः, उत्तमानि सुरभिणि पुष्पाणि माल्यरूपेण समर्पयामास। ताभिः माल्यैः विभूषितौ, प्रसन्नौ कृष्णरामौ, सखिभिः सह, शरणागताय तस्मै वरान् दत्तवन्तौ। स तु, अनन्यभक्तिं, भगवत्सुहृदां सख्यं, सर्वेषां दयां च वव्रे। एवं तस्मै वरं, वंशवृद्धिं, बलं, दीर्घायुषः, यशः, श्रीं च दत्त्वा, भगवान् अग्रजेन सह निर्गतः। इति श्रीमद्भागवते महापुराणे परमहम्स्यां संहितायां प्रथमस्कन्धे एकचत्वारिंशोऽध्यायः—‘नगरप्रवेशो नाम’—समाप्तः। शुक उवाच— अनन्तरं, कुब्जायाः कृपां दर्शयित्वा, धनुषो भङ्गं कृत्वा, मल्लभूमिं सज्जीकृत्य, माधवः राजमार्गेण गच्छन्, एकां सौरभ्ययुक्तचन्दनपात्रवाहिनीं युवतीं सुन्दरीं दृष्ट्वा, सस्मितं प्रहृष्टया चेतसा तां पप्रच्छ। “काऽसि सुन्दरी? किं सौरभ्ययुक्तं चन्दनं? कस्य दासी? स्पष्टं वद। अस्माकं अङ्गेषु एतत् उत्तमं चन्दनं लेपय; तव सौभाग्यं शीघ्रं भविष्यति।” सैरन्ध्री उवाच— “अहं दासी, शोभन, कंसानुज्ञया, त्रिवक्रा नाम। मम कार्यं चन्दनविलेपनस्य निर्माणम्; एतत् भोजराजस्य प्रियतमम्। युवां विना अन्यः कोऽर्हति?” तयोः रूपसौन्दर्यस्मितवाक्यावलोकनैः मोहिता, सा ताभ्यां उभयोः अङ्गेषु सौरभ्ययुक्तं चन्दनं सम्यक् अलेपयत्।