देवानां देवः विश्वेश्वरः, यस्य श्रवणं कीर्तनं च पुण्यं, यदुषु श्रेष्ठः, उत्तमस्तोत्रैः स्तुतः, नारायणः, तस्मै अहं नमामि—इति भक्त्या प्रार्थितः भगवान्। ततः भगवान् उवाच—“अहं तव गृहम् आगमिष्यामि, साधुभिः सहितः। दुष्टं यदुपतिं हत्वा, मित्राणां हर्षं करिष्यामि।” एवं भगवता उक्तः अक्रूरः, मनसि क्लेशमपि संधारयन्, नगरं प्रविश्य, कंसाय कार्यं निवेद्य, स्वगृहं जगाम। ततः अपराह्णे, श्रीकृष्णः सङ्कर्षणेन सह, गोपबालकैः परिवृतः, नगरदर्शनलालसैः, मथुरां प्रविवेश। स नगरं दृष्टवान्—तत्र उच्चैः स्फटिकद्वाराणि, सुवर्णमणितोरणानि, ताम्रपट्टिकाभित्तयः, दुर्गमगम्भीरस्रोता, काननवनोपशोभितं च। सुवर्णकूटमण्डितप्रासादैः, रत्नमण्डपश्रेणिभिः, वैडूर्यहीरकनीलमणिप्रवालमुक्तामरकतविचित्रैः वेदिकाभिः, सभाभवनैः, बालकनीभिः च भूषितम्। जालकवातायनद्वारतलानि कपोतमयूररवपूर्णानि, राजपथहाटचत्वराणि वारिसिक्तानि, माल्यचन्दनाक्षतैः समलङ्कृतानि। गृहद्वाराणि पूर्णकलशैः, दधिसुरभिचन्दनेन अभिषिक्तानि, पुष्पदीपपल्लवपङ्क्तिभिः, कदलीकदम्बैः, पताकाभिः च शोभितानि। वासुदेवात्मजौ मित्रैः परिवृतौ राजमार्गेण प्रविशन्तौ, तदनुसृत्य नगरस्त्रियः, क्रीडारसोत्कण्ठिताः, गृहमालोक्य, हर्षोत्फुल्लचित्ताः, वेगेन गृहशिखराणि आरूढाः। काचित् शीघ्रगत्या वस्त्राभरणानि विपरीतान्याच्छाद्य, काचित् अलङ्कारमर्धं कृत्वा, काचित् केवलं कर्णकुण्डलैकं, काचित् पादाङ्गदैकं, काचिद् अञ्जनमेकाक्ष्याः। काचित् भोज्यं त्यक्त्वा, उत्सवं विस्मृत्य, स्नानं विना निर्गता; काचित् शयानोत्थिता, शिशून् स्तन्यवर्जितान् त्यक्त्वा, मातरः अपि बाह्यं जग्मुः। स कमललोचनः, साहसिकविलासिनः कटाक्षैः, मन्दस्मितैः, तासां मनांसि चकर्ष; मदोद्धतदन्तिनिव, तासां नेत्रसुखं, हृदयमुदं च ददौ। पुनः पुनः तं दृष्ट्वा, श्रवणपूर्वकं मनो नीत्वा, ताः स्त्रियः, स्मितकटाक्षैः अभिमानस्फुरिताः, परमसौख्यस्वरूपं दृष्ट्या आलिङ्ग्य, रोमाञ्चिताङ्ग्यः, सर्वदुःखानि विस्मृत्य, तुष्टिम् अवापुः। हर्षपूर्णमुख्यः स्त्रियः गृहशिखराणि आरूढाः, कृताञ्जलयः, पुष्पवृष्ट्या कृष्णबलरामौ अभ्यषिञ्चन्। तत्र ब्राह्मणाः, विविधेषु स्थलेषु, दध्यक्षतकलशमाल्यगन्धान्नादिभिः समाराधयन्। नगरवासिनः ऊचुः—“किं तपः कृतवत्योऽस्मि गोप्यः, यद् एतौ नरलीलोत्सवौ विलोकयन्ति?” एवं गच्छन्तौ, गदाग्रजः कृष्णः, एकं रञ्जकं प्रतीयमानं प्रक्षालयन्, तस्मात् उत्तमानि शुद्धवस्त्राणि याचितवान्। स उवाच—“साधो, वस्त्राणि युक्तानि देहि; यतोऽस्माकं पात्रता, दानेन च ते परमं श्रेयः स्यात्।” एवं भगवता सर्वसंपूर्णगुणेन याचितः, राजदासः गर्वदर्पसमन्वितः, कोपेन अवमान्य प्रत्यवदत्। “एतानि वस्त्राणि केवलं वनवासिनां पर्वतानां च; त्वं किम् एतत् राजधनं स्पृहयसि?” “शीघ्रं गच्छत, बालकाः; न एतादृशानि याच्यन्ते यदि जीवितुम् इच्छथ। राजपरिवाराः गर्विताः, बध्नन्ति, हन्ति, हरन्ति च।” एवं गर्वोक्त्या, देवकीपुत्रः कोपितः, हस्तेन तस्य शिरः छित्त्वा पातितवान्। तस्य परिचारकाः, वस्त्रबन्धान् त्यक्त्वा, दिशोऽभ्यधावन्; अच्युतः तानि वस्त्राणि जग्राह। स्वेच्छया वस्त्राणि परिधान्य, कृष्णः सङ्कर्षणश्च, शेषाणि गोपबालकाय दत्त्वा, किञ्चित् भूमौ न्यस्तवान्। ततः एकः सूत्रधारः, हृष्टचित्तः, विविधवर्णवस्त्रैः, यथायोग्यं तौ अलङ्कृत्य, सन्तुष्टः। कृष्णरामौ तद्वस्त्राभरणैः शोभमानौ, इव युवराजौ, एकः श्वेतः, अन्यः श्यामः, उत्सवसमये इव बभासाते। तं प्रसन्नः भगवान्, आत्मसदृश्यत्वं, परमं सौभाग्यं, बलं, ऐश्वर्यं, स्मृतिं, इन्द्रियनिग्रहं च तस्मै दत्तवान्। ततः, सुदाम्नः मालाकारगृहं गतौ; स तौ दृष्ट्वा, शीर्ष्णा भूमौ प्रणम्य, आसनं, पाद्यं, अर्घ्यं, माल्यतम्बूलगन्धान्नादीन् समर्प्य, सखिभिः सहितौ पूजयामास। स उवाच—“भगवन्, मम जन्म सफलं जातं, कुलं च शुद्धीकृतम्; पितरः देवताश्च प्रीता, युष्मदागमनेन। युवां हि जगतः परमकारणम्; लोकमङ्गलायावतारं कृतवन्तौ। युष्मत्साक्षात्कारः न कदापि पक्षपाती; सर्वभूतसुहृदौ, समदृष्ट्यौ, पूज्यपूजकयोः अपि समानौ। आज्ञापयताम्—किं करोमि? भवतः आज्ञा एव परमं वरदायकम्।” एवं चिन्तयन्, सुदामा हृष्टचित्तः, उत्तमानि सुरभिपुष्पमाल्यं समर्पितवान्। ताभिः माल्यैः भूषितौ, तुष्टौ कृष्णरामौ, सखिभिः सहितौ, शरणागतं भक्तं वरैः अनुगृह्णीताम्। स तु अखण्डभक्तिं, भगवद्भक्तसख्यम्, सर्वभूतानुग्राहकत्वं च वरयामास। एवं वरान्, कुलवृद्ध्यर्थं धनं, बलं, दीर्घायुष्यम्, कीर्तिं, श्रीं च दत्त्वा, भगवान् अग्रजेन सह निर्गतः। एवं एकचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः समाप्तः—“नगरप्रवेशः”—इति श्रीमद्भागवते महापुराणे, दशमस्कन्धस्य पूर्वार्धे। शुक उवाच—अनन्तरं, कुब्जायाः कृपां दर्शयन्, धनुषः भङ्गं कृत्वा, मल्लभूमिं सज्जीकृत्य, माधवः राजमार्गेण गच्छन्, एकां युवतीं सुन्दरमुखीं, कुभ्जां नाम, गन्धानां पात्रं वहन्तीं, ददर्श। स सस्मितः प्रहृष्टचित्तः तां पप्रच्छ। “काऽसि सुश्रोणि? कस्यायं सुरभिगन्धानां पात्रं? कस्य दासी? स्पष्टं वद। एषः उत्तमः गन्धानां लेपः अस्माकं अङ्गेषु आरोप्यतां; तव शीघ्रं सौभाग्यम् उदेति।” सैरन्ध्री उवाच—“दासी अहं, सुदर्शन, कंससमर्थिता, त्रिवक्रा नाम। मम कार्यं गन्धानां संयोजनम्; एषः गन्धानां लेपः भोजराजस्य प्रियतमा। भवद्भ्यां विना अन्यः कः अर्हति?