तुङ्गभद्रातटस्थायां कदाचित् रम्यायां पुरी सञ्जज्ञे, यत्र चतुर्वर्ण्याः स्वधर्मनिष्ठाः सत्यम् अनुवर्तन्ते धर्मकर्मसु च प्रवृत्ताः। तस्यां पुरीषु आत्मदेवो नाम द्विजः निवसति स्म, स वेदेषु सर्वेषु निपुणः, श्रुति-स्मृत्योरपि पारगः, द्वितीय इव भास्करः। स गृहस्थोऽपि लोके धनसम्पन्नः, किं तु दारिद्र्येन पीडित इव, तस्य प्रिया धुन्धुली नाम्ना, सदा स्ववाक्ये स्थिता, रूपवती, कुलजा चासीत्। सा तु लौकिकविषयेभ्यः सक्तचित्ता, क्रूरा, प्रायशः वाचालिनी, गृहेषु कुशलिनी, कञ्जूषा, कलहेषु च रता। एवं तयोः प्रेम्णा सह वसतोः, धनैः कामैश्च युक्तयोः, न तु गृहे नापि अन्यत्र सुखमासीत्। अनन्तरं पुत्रप्राप्तये धर्माचरणं आरब्धवन्तौ, सदा दीनजनान् गवां, भूमेः, सुवर्णस्य, वस्त्राणां च दानेन तर्पयन्तौ। तयोः सम्पत्तेः अर्धं धर्ममार्गे विन्यस्य, न तु पुत्रो नापि कन्या जाताऽभूत्, अतः परमं चिन्तया पीडितौ। कदाचित् स द्विजः दुःखितः, गृहं परित्यज्य, वनं गतः; मध्याह्ने तृषार्तः सरस्तटमुपाजगाम। जलं पीत्वा, सुतशोकक्लिष्टः, तत्रोपाविशत्; क्षणात् कश्चित् परिव्राजकः तत्र समुपाजगाम। तम् दृष्ट्वा, स द्विजः जलपानात् सन्तुष्टः, समीपं गत्वा, तस्य पादयोः प्रणम्य, सन्निधौ स्थित्वा, दीर्घमुष्णं च निःश्वस्य। तं दृष्ट्वा स परिव्राजकः उवाच—“किमर्थम् अश्रूणि मुञ्चसि ब्राह्मण? का तेयं महती चिन्ता? शीघ्रं दुःखस्य हेतुम् आख्याहि।” तदा स ब्राह्मणः—“किं वदामि भगवन्, पूर्वकृतपापसम्भूतं दुःखम्? मम पितरः शीतलजलस्य स्थाने उष्णजलमेव पिबन्ति। देवा द्विजाश्च मम तर्पणं न प्रीत्या गृह्णन्ति; सुतशोकविह्वलः अहं जीवितं त्यक्तुमत्रागतः। पुत्रहीनस्य जीवितं निष्फलं, गृहमप्यसारम्, धनमप्यनर्थकम्, वंशोऽपि निःसन्तानः शून्यः। मया पालिता गौः सर्वथा वन्ध्या, मया रोपितः वृक्षः अपि फलहीनः। यद् यद् फलं गृहमागच्छति तत् शीघ्रं विनश्यति; सुतविहीनस्य जीविते किमर्थः?” इति उक्त्वा, स सुतशोकात् परिव्राजकस्य पार्श्वे उच्चैः रुदन् उपाविशत्; तदा तस्मिन् तपस्विनि महाक्रपा समुत्पन्ना। योगबलसंपन्नः, ललाटलिखिताक्षरमालया सर्वमवगत्य, स तपस्वी ब्राह्मणम् विस्तरेण उवाच—“मोहं सुतकाङ्क्षारूपं त्यज; कर्मणा मार्गः बलवान्; विवेकं प्राप्य संसारतृष्णां जहि। शृणु ब्राह्मण, अद्य ते भाग्यं दृष्टवानस्मि—सप्तजन्मसु सुतो न भविष्यति। पूर्वं सगरः अपि सुतार्थं दुःखमभूत्; अतः स्वकुलाशां त्यज, संन्यासे सर्वथा सुखमस्ति।” ब्राह्मणः उवाच—“विवेकस्य मम किं प्रयोजनम्? पुत्रं मां देहि, बलात् अपि यदि; न चेन्मम दुःखात् तव पुरतः प्राणान् त्यक्ष्यामि।” “सुतादिसुखरहितः संन्यासः निःसारः; गृही पुत्रपौत्रैः परिवृतः लोके जीवति।” इति। तदा ब्राह्मणस्य दार्ढ्यं दृष्ट्वा, तपोबलसम्पन्नः स तपस्वी उवाच—“चित्रकेतुः अपि भाग्यरेखां लोपयित्वा दुःखमवाप; भाग्यविरोधिनः प्रयत्नस्य न किञ्चित् फलम्; त्वं दृढनिश्चयः, तव इच्छायाः पुरतः किं वदामि?” इति। ततः तस्याः अनिच्छां दृष्ट्वा, एकं फलम् अददात्, उवाच च—“इदं फलम् पत्नीसहितः खाद; ततो पुत्रो भविष्यति।” “सत्यं, शौचं, दया, दानं, एकभोजनमेव—एतानि स्त्री एकवर्षं यावत् आचरति चेत्, पुत्रः परमशुद्धः भविष्यति।” इति। एवं उक्त्वा, योगी तस्मात् स्थलात् निर्गत्य, ब्राह्मणः स्वगृहं प्रत्यागच्छत्; स फलम् भार्यायै दत्वा, स्वयम् अपि कुतश्चित् गतः। सा युवती, कुटिलबुद्धिः, सखीभ्यः पुरतः रुदन्ती, उवाच—“हा चिन्तया पीडिता अस्मि, नाहं एतत् फलम् खादितुम् इच्छामि।” “फलस्य भक्षणेन गर्भं धारयिष्यामि; गर्भेण उदरं वर्धिष्यते; अल्पं खादित्वा बलहीना भविष्यामि—कथं गृहकार्याणि करिष्यामि?” “यदि दैवयोगात् कराधिपः ग्रामं आगच्छेत्, गर्भवती कथं तस्मात् त्रायेत? यदि गर्भः शुकः इव स्थितः स्यात्, कथं तं गर्भात् निष्कासयामि?” “यदि गर्भः पार्श्वतः निष्क्रान्तः, मृत्युरेव; प्रसवः अतिदारुणः—अहं कोमला कथं तं सहिष्ये?” “यदि मन्दगमिनी स्याम्, सापत्नी सर्वं हरेत्; सत्यशौचादिव्रतमपि दुष्करमेव।” “शिशुं पालनं रक्षणं च दुःखमेव, स्त्रियाः प्रसवेऽपि दुःखम्; गर्भिणी वा विधवा वा सुखिनी इति मे मन्ये।” एवं दोषयुक्तया बुद्ध्या तया फलम् न खादितम्; पत्युः पृष्टा सा उवाच—“खादितम्, खादितम्” इति। कदाचित् तस्याः अनुजा स्वयमेव तस्याः गृहम् आगता; सखीभ्यः साकं सर्वं निवेद्य, “महता दुःखेन पीडिता अस्मि” इति उक्तवती। “अहं दुःखात् दुर्बला—किं करिष्यामि सुतनि?” अनुजा उवाच—“अहं गर्भिणी, प्रसवोत्तरं पुत्रं तुभ्यं दास्यामि।” “तावता गृहे स्थित्वा, गर्भिणीव आचर, सुखेन जीव; पतिं किञ्चित् धनं दत्त्वा, स बालकं तुभ्यं दास्यति।” “जनाः वदिष्यन्ति—षड्मासे बालः मृतः; अहं प्रतिदिनं तव गृहं आगत्य, बालकं पालयिष्यामि।” “इदानीं परीक्षणार्थं फलम् गवे ददातु; स्त्रीणां स्वभावः एवं कृतः।” एवं तुङ्गभद्रातटे रम्यायां पुरी आत्मदेवस्य जीवनकथा प्रवृत्ता, यत्र धर्मस्य, कर्मणः, स्त्रीपुरुषयोः च विविधा वृत्तान्ताः सुस्पष्टम् अभिव्यज्यन्ते।