श्रुणु, धर्मप्रियः, पुरातनं एकं आख्यानं यत्र केवलं श्रवणमात्रेण पापक्षयो जायते। तुङ्गभद्रातीरस्यां दिव्यायां नगऱ्यां, चतुर्वर्णजनाः स्वधर्मानुसारं सत्ये च पुण्यकर्मणि नित्यं प्रवृत्ताः आसन्। तस्यां नगऱ्यां आत्मदेवः नाम ब्राह्मणः निवसति स्म, यः सर्ववेदेषु पूर्णं विद्वान्, श्रुतिस्मृतिप्रतिपन्नः, द्वितीयसूर्यवत् प्रकाशमानः। स ब्राह्मणः, यद्यपि भिक्षुकवत्, संसारधनसम्पन्नः, तस्य पत्नी धुन्धुली नाम्ना, स्ववाक्यनिष्ठा, सुन्दरी, कुलीनजा च। सा स्त्री विषयेषु आसक्ताः, क्रूरा, बहुवाचालिनी, गृहेषु कार्यकुशलिनी, कञ्जुषा, कलहप्रियाः च। एवं तयोः दम्पत्योः मिलित्वा स्नेहेन कालेन सुखं भुक्त्वा, तयोः धनं च कामाः च गृहाद्येषु सुखं न जनयन्ति स्म। अनन्तरं तौ दम्पती पुत्रार्थं धर्माचरणं आरभतुः, सततं गोभूमिहेमवस्त्रादीन् दीनजनाय दत्तवन्तौ। तयोः आधा धनं धर्ममार्गे व्ययितम्, किन्तु न पुत्रः न कन्या जाता, अतः तौ चिन्तया अत्यन्तं पीडितौ अभवताम्। कदाचित् द्विजः स दुःखितः गृहं त्यक्त्वा वनं गतः; मध्याह्ने तृष्णया क्लान्तः सरः समीपं आगतः। जलं पीत्वा, पुत्रशून्यदुःखेन कृशः, उपविष्टः; अल्पं कालं यावत्, कश्चित् संन्यासी तत्र आगतः। तं दृष्ट्वा, जलं पीत्वा ब्राह्मणः संन्यासिनं समीपं गत्वा, तस्य पादयोः प्रणम्य, पुरतः स्थित्वा, दीर्घं श्वासं कृत्वा उवाच। संन्यासी उक्तवान्—"ब्राह्मण, किमर्थं त्वं रोषसि? किमिदं महद्व्यग्रता? शीघ्रं दुःखस्य कारणं कथय।" ब्राह्मणः उवाच—"किम् वदामि, ऋषे, पूर्वपापसम्भूतं दुःखं? मम पितरः शीतं जलं त्यक्त्वा उष्णं पिबन्ति। देवाः द्विजातयः च मम हविर्ग्राहं न सन्तोषेण स्वीकरोति; पुत्रशून्यदुःखेन रिक्तः, जीवितत्यागाय इह आगतः।" "पुत्रहीनं जीवनं धिक्, सन्ततिहीनं गृहम् धिक्; पुत्रहीनस्य धनं धिक्, वंशहीनं कुलं धिक्।" "मया पालिता गौः सर्वथा वन्ध्या जायते; मया रोपितः वृक्षः अपि फलहीनः।" "यद् फलं गृहं आगच्छति, तत् शीघ्रं विनश्यति; किम् जीवितेन, दारिद्र्यवान् पुत्रशून्यः?" इति उक्त्वा, स ब्राह्मणः संन्यासिनः पार्श्वे दुःखेन उच्चैः रुदितवान्; तदा तस्य तपस्विनः हृदये महा-दया उत्पन्ना। योगबलात्, ललाटे अक्षरमालया सर्वं ज्ञात्वा, स तपस्वी ब्राह्मणं विस्तारतः उवाच। संन्यासी उक्तवान्—"पुत्रकामनारूपं अज्ञानं त्यज; कर्ममार्गः बलवान्। विवेकं प्राप्य संसारकामनां त्यज।" "ब्राह्मण, अद्य तव भाग्यं दृष्टवान्—सप्त जन्मानि पुत्रः न भविष्यति, न कदापि।" "पूर्वं सगरः अपि पुत्रार्थे दुःखितः अभवत्; अतः कुलकामनां त्यज—सर्वथा त्यागे सुखम्।" ब्राह्मणः उवाच—"किम् विवेकस्य लाभः? बलात् पुत्रं देहि; अन्यथा, दुःखात् ग्रस्तः, तव पुरतः जीवितं त्यजामि।" "पुत्रादिसुखरहितः संन्यासः निःसारः; गृहस्थः पुत्रपौत्रैः परिवृतः लोके जीवति।" ब्राह्मणस्य आग्रहं दृष्ट्वा, तपोसम्पन्नः संन्यासी उक्तवान्—"चित्रकेतुः भाग्यरेखाः लोपयित्वा कष्टं अनुभवन्।" "पुत्रतः सुखं न लभिष्यसि, यत् भाग्यविरोधेन प्रयत्नः विफलः; तव दृढनिष्ठां दृष्ट्वा, किम् वदामि तव कामनायाः एकाग्रः?" तस्य अनिच्छां दृष्ट्वा, एकं फलम् दत्त्वा उक्तवान्—"एतत् फलम् पत्नीसहितं खाद; ततः पुत्रः भविष्यति।" "सत्यता, शुद्धता, दया, दानं, एकवारं भोजनम्—एतानि स्त्री वर्षमेकं आचरितुं यत्नयेत्; तेन पुत्रः अतीव शुद्धः भविष्यति।" एवं उक्त्वा, योगी तत्रतः निर्गतवान्; ब्राह्मणः गृहं प्रत्यागत्य, फलम् पत्नी हस्ते न्यस्य, स्वयं अन्यत्र गतः। या युवती, कुबुद्धिः, सखीभ्यः पुरतः रुदन्ती, उक्तवती—"अहो, चिन्तया व्याकुला अस्मि; एतत् फलम् न खादामि।" "फलम् खादित्वा गर्भं भविष्यति; गर्भेण उदरं वर्धिष्यते; अल्पं खादित्वा शक्तिहीनता भविष्यति—कथं गृहकार्यं करिष्यामि?" "भाग्येन यदि करकः ग्रामं आगच्छेत्, गर्भवती कथं पलायेत्? गर्भः शुकवत् यदि स्थास्यति, कथं गर्भात् निष्कासयिष्यामि?" "यदि गर्भः पार्श्वतः निष्क्रान्तः, मरणं भविष्यति; प्रसवसमये तीव्रं दुःखम्—कथं अहं, सुकुमारी, तं सहिष्यामि?" "यदि विलम्बिता, सहधर्मिणी सर्वं हरेत्; सत्यशुद्धादिव्रतम् अतीव कठिनं दृश्यते।" "शिशु पालनं च दुःखदं, प्रसवे अपि स्त्रीणां दुःखम्; मनसि, वन्ध्या वा विधवा सुखिनी इति।" एवं दोषयुक्तया बुद्ध्या, सा फलम् न खादितवती; पतिः पृष्टवान्, सा उक्तवती—"खादितम्, खादितम्।" कदाचित् तस्याः अनुजा स्वेच्छया गृहं आगता; तस्यां सन्निधौ सर्वम् उक्तवती—"अहं महाचिन्तया क्लान्ता अस्मि।" "अहं दुःखात् दुर्बला—किं करिष्यामि, सखे?" अनुजा उक्तवती—"अहं गर्भवती; प्रसवात् बालकं तुभ्यं दास्यामि।" "तावत् गृहस्थायां गर्भिणीव वर्तस्व, सुखेन जीव; पतये किञ्चित् धनं देहि, स बालकं तुभ्यं दास्यति।" "जनाः वदिष्यन्ति—षड्मासे शिशुः मृतः; अहं बालकं पालयिष्यामि, प्रतिदिनं तव गृहे आगत्य।" एवं तुङ्गभद्रातटे आत्मदेवस्य दुःखकथा, तपस्विनः योगबलदर्शनं, धुन्धुल्याः कुबुद्धिः च, धर्मविरुद्धं युक्तिं च, भगिनीसाहाय्यं च, सर्वं एकस्मिन्नेव आख्याने प्रकटितम्।