कुमाराः ऊचुः— ये मनुष्याः कलियुगे सदैव पापकर्मसु प्रवृत्ताः, नित्यं दुष्कृत्ये संलग्नाः, धर्ममार्गात् च्युताः, क्रोधाग्निना दग्धाः, कुटिलाः, कामपरायणाः च, ते सप्ताहयज्ञेन शुद्धिं यान्ति। ये च सत्यवर्जिताः, मातापितृनिन्दकाः, कामवशाः, आश्रमधर्मरहिताः, कपटी, असूयकाः, हिंसकाः च, ते अपि सप्ताहयज्ञेन शुद्धिं प्राप्नुवन्ति। ये महापातकिनः, कपटी, क्रूराः, निःस्नेहाः, ब्रह्मद्रव्यभोजिनः, परदारेषु प्रवृत्ताः, ते अपि सप्ताहयज्ञेन शुद्धिं यान्ति। ये शरीरवाङ्मनसैः नित्यं पापं कुर्वन्ति, कपटी, दम्भिनः, परधनसमृद्धाः, अशुचयः, दुष्टचित्ताः च, ते अपि सप्ताहयज्ञेन कलियुगे शुद्ध्यन्ते। अत्राहं पुरातनं चरितं कथयिष्यामि, यस्य श्रवणमात्रेण पापक्षयः भवति। तुङ्गभद्रातटे काचित् रम्या पुरी आसीत्, यत्र चतुर्वर्ण्याः स्वधर्मनिष्ठाः, सत्यव्रताः, पुण्यकर्माणः जनाः निवसन्ति स्म। तस्यां पुरीमध्ये आत्मदेवो नाम ब्राह्मणः वसति स्म, स सर्ववेदविद्, श्रुतिस्मृतिपारगः, द्वितीयसूर्यवत् प्रकाशमानः। स ब्राह्मणः, यद्यपि भूमौ दरिद्रः, तथापि लोकसमृद्धः, तस्य प्रिया धुन्धुलि नाम पतिव्रता, स्ववाक्ये स्थिता, सुलक्षणा, कुलजा च आसीत्। सा संसारकार्ये रता, क्रूरा, वाचालिनी, गृहनित्यकर्मकुशला, कञ्जूषा, कलहप्रियाऽपि आसीत्। एवं तौ dampती परस्परं स्नेहेन सह वसन्तौ, कामैः च वित्तेन च युक्तौ, गृहादिषु सुखं न प्राप्नुतः। अनन्तरं सुतार्थं धर्माचरणे प्रवृत्तौ, सततम् अन्नदानं, गवां दानं, भूमिदानं, सुवर्णवस्त्रदानं च दीनजनाय अकुर्वताम्। तयोः धनार्धं धर्ममार्गे व्ययम् अभवत्, तथापि न पुत्रो न कन्या जाताऽपि, अतः तौ महता चिन्तया पीडितौ। कदाचित् स द्विजः संतप्तः गृहात् निर्गत्य वने गतः; मध्याह्ने तृषार्तः सरस्तटम् उपागच्छत्। जलं पीत्वा, सुतशोकक्लिश्टः क्षीणः, तत्रोपविश्य किञ्चित्कालं स्थितवान्; तदा कश्चित् यतिः तत्र आगतः। तम् दृष्ट्वा, स जलपानकृत् ब्राह्मणः समीपं गत्वा, तस्य पादौ प्रणम्य, सन्निधौ स्थितः, दीर्घं श्वसन्। तदा यतिः तं प्राह— "किं रोदिषि ब्राह्मण? कः अयं त्वां महांश्चिन्ताजनकः? शीघ्रं दुःखस्य हेतुम् आख्याहि।" ब्राह्मणः उवाच— "हे मुनि, पूर्वपापजन्यं दुःखं किं वर्णयामि? मम पितरः शीतलजलस्य स्थाने उष्णं जलं पिबन्ति।" "देवाः द्विजातयः च मम हविर्न प्रसन्नतया गृह्णन्ति; सुतशोकशून्यः अहं प्राणत्यागाय इह आगतः।" "निरुत्सवस्य जीवितस्य, अपुत्रस्य गृहस्य, पुत्ररहितस्य वित्तस्य, निःसन्तानस्य वंशस्य च किम् उपयोगः?" "या गौः मया पालिता सा अपि सर्वथा वन्ध्या; मया रोपितः वृक्षः अपि फलहीनः।" "यद् यद् फलं गृहे आगच्छति तत् शीघ्रं नश्यति; किम् दुःखिनः अपुत्रस्य जीवितेन?" एवमुक्त्वा, स दुःखार्तः तस्य यतिनः समीपे उच्चैः रुरोद। तदा तस्य तपस्विनः हृदि महाकारुण्यम् उदपद्यत। स योगबलात् सर्वं विज्ञाय, ललाटे अक्षरमालां धारयन्, तं ब्राह्मणं विस्तरात् उवाच। यतिः उवाच— "पुत्रकामनारूपां अज्ञानां त्यज; कर्मगतिः बलवती। विवेकं प्राप्य संसारासक्तिं जहि।" "शृणु ब्राह्मण, अद्य तव भाग्यं दृष्टवान्— सप्तजन्मसु अपि न पुत्रः भविष्यति।" "पूर्वं सगरः अपि पुत्रहेतोः दुःखं भुक्तवान्; अतः कुलाशां त्यज— संन्यासे सर्वथा सुखमस्ति।" ब्राह्मणः उवाच— "किं मे विवेकेन? पुत्रं देहि, बलात् अपि; अन्यथा तव पुरतः दुःखार्तः आत्मानं त्यक्ष्यामि।" "सन्तानादिसुखरहितः संन्यासः शुष्क एव; गृही पुत्रपौत्रैः परिवृतः लोके उत्सवायते।" ब्राह्मणस्य दुराग्रहं ज्ञात्वा, स तपस्वी प्रवदन्, "चित्रकेतुः अपि भाग्यरेखां लंघयन् दुःखं प्रपेदे," इति न्यवेदयत्। "पुत्रेण सुखं न प्राप्स्यसि; भाग्यविरुद्धः प्रयासः निष्फलः; त्वं दुराग्रही, तव इच्छायाः प्रति किं वदामि?" एवं तस्य दारस्य अनिच्छां दृष्ट्वा, स एकं फलं दत्वा उवाच— "इदं त्वया पत्न्या सह खादितव्यं; ततः पुत्रः भविष्यति।" "सत्यं, शौचं, दया, दानं, एकभोजनं— एतानि स्त्रीवर्षमेकं आचरितव्यं; तेन पुत्रः अतीव शुद्धः भविष्यति।" इति उक्त्वा, स योगी तस्मात् स्थलात् निर्गतः; ब्राह्मणः गृहम् आगत्य, फलं भार्यायै दत्वा, स्वयम् अन्यत्र गतः। सा युवती, कुटिलचित्ता, सखीभिः पुरतः रुदती, "हन्त, चिन्तया पीडिता अस्मि; नाहं एतद् फलं खादितुम् इच्छामि," इति न्यवेदयत्। "फलं खादित्वा गर्भं धारयिष्यामि; गर्भेण उदरं वृद्धिं यास्यति; अल्पभोजनात् बलाभावः स्यात्— कथं गृहकार्ये सम्यग् प्रवर्तिष्ये?" "यदि दैवयोगात् कराध्यक्षः ग्रामं आगच्छेत्, गर्भिण्याः स्त्रियाः कः मार्गः? यदि गर्भः शुकसदृशः स्थास्यति, कथं तं गर्भात् निष्कासयामि?" "यदि गर्भः पार्श्वतः निष्क्रान्तः स्यात्, मृत्युः एव; प्रसवकाले भयंकरः वेदना— कथं सा दुर्बला ताम् सहिष्यामि?" "यदि मन्दगमना भविष्यामि, सापत्नी सर्वं हरिष्यति; सत्यव्रतादीनि व्रतानि कठिनानि इव दृश्यन्ते।" "शिशुपोषणे, गर्भधारणे च दुःखम् अस्ति; प्रसवकाले च स्त्रियाः पीडिताः; मम मतौ वन्ध्या वा विधवा वा सुखिन्येव।" एवं दोषयुक्तया बुद्ध्या सा फलं नाखादत्; पत्युः पृष्टा, "खादितं मया, खादितम्," इति अनृतं न्यवेदयत्।