एकदा विशालायां चत्वारः शुद्धसन्तः पुण्यसंगमाय समागच्छन्; तत्रैव ते नारदं दृष्टवन्तः। तान् कुमारान् दृष्ट्वा नारदस्य मुखं विषण्णं मनसि च क्लेशमवलोक्य, ते पप्रच्छुः—“हे ब्रह्मन्, किं कारणं तव मुखस्य विषादः? कुतः आगतः, कुत्र शीघ्रं गच्छसि? किमर्थं चित्तविक्लवः असि?” पुनः ते ऊचुः—“इदानीं त्वं शून्यहृदय इव दृश्यसे, धननाशितः साधारणजनवत्। असङ्गस्य तव एषा वृत्तिः न युक्ता। तस्मात् कारणं वद।” नारदः प्रत्युवाच—“अहं भूमिमुत्कृष्टतमां मन्यन् संचारितवान्—पुष्करं, प्रयागं, काशीं, तथा गोदावरीं च दृष्टवान्। हरिक्षेत्रं, कुरुक्षेत्रं, श्रीरङ्गं, सेतुबन्धं च अन्यानि तीर्थानि भ्रमन् अहं यत्रकुत्रापि गतः। किन्तु क्वापि मनःप्रसादजनकं सुखं नापश्यम्। अधुना भूमिः कलिना, अधर्ममित्रेण, पीड्यते। सत्यं, तपः, शौचं, दया, दानं च नष्टानि। दुर्भगा जनाः केवलं उदरपूरणाय जीवन्ति, मिथ्यावादिनश्च। जनाः मन्दबुद्धयः, दुर्भाग्ययुक्ताः, क्लिष्टाः च; साधवः अल्पाः, दम्भपरायणाः; त्यागिनः अपि गृहं धारयन्ति। युवतयः गृहेश्वर्यः, श्वशुर्यः मन्त्रदातारः, कन्याः लोभेन विक्रीयन्ते, दम्पत्योः कलहो जायते। आश्रमाः म्लेच्छैः बाधिताः, पुण्यनद्यः अपि तैः एव विघ्निताः; देवालयाः बहवः दुष्टैः विनष्टाः। न योगी, न सिद्धः, न ज्ञानी, न सदाचारी—कलिकाले सर्वे धर्ममार्गाः तपांसि च दग्धानि। ग्रामाः दस्युभिः पीड्यन्ते, द्विजातयः शिवत्रिशूलेन ताडिताः, स्त्रियः च विकचकेशाः कामपरायणाः जाताः। एवं कलिदोषान् दृष्ट्वा अहं भूमिमन्विच्छन् यमुनातटमागतः, यत्र भगवतः क्रीडाः जाताः। तत्राश्चर्यं दृष्टवान्—शृणुत भोः महर्षयः। तत्र कन्या एका उपविष्टा, क्लान्ता, दुःखिता च। तस्या समीपे द्वौ वृद्धौ नरौ शयानौ, क्षीणश्वासौ, चेतनाहीनौ च; सा तौ सेवमाना, उत्तिष्ठितुं प्रयता, पुरतः रोदिति स्म। सा सर्वतो दशसु दिशः रक्षां पश्यन्ती, स्वाङ्गं शतशः स्त्रीभिः सेव्यमाना, ताः पुनः पुनः तां जागरयन्ति। अहं दूरात् दृष्ट्वा कौतूहलात् उपसृत्य तां कन्यां दृष्टवान्; तं दृष्ट्वा सा यौवनेषु कन्या उत्थाय, व्याकुला, इदं वचनमब्रवीत्— “भगवन्, क्षणं तिष्ठ, मम चिन्तां विमोचय; तव दर्शनमात्रेण संसारपापं नश्यति। तव वचनेन बहुना दुःखनाशो भविष्यति; महाभाग्येन तव साक्षात्कारः लभ्यते।” नारदः अपृच्छत्—“काऽसि त्वं? काविमौ द्वौ? काः पद्मलोचनाः एता नार्यः? हे देवि, तव दुःखस्य कारणं विस्तार्य वद।” सा कन्या उवाच—“मम नाम भक्ति; एतौ मम पुत्रौ, ज्ञानवैराग्यनामानौ, अधुना कालप्रभावेन जरां प्राप्तौ। एता गङ्गाद्याः स्मृत्वा मां सेवितुमागता; देवैः अपि मम सेवा कृता, किन्तु सच्चिदानन्दलाभो न जातः। अधुना शृणु, तपोवनसमृद्ध, मम चरित्रं; प्रसिद्धमपि शृण्वन् सुखमवाप्स्यसि। द्राविडे अहं जाता, कर्णाटके वर्धिता, महाराष्ट्रगुर्जरेषु केषुचित् स्थानेषु वृद्धा अभवम्। तत्र कलिप्रभावात् पाखण्डिभिः बाधिता, दीना च जातास्मि; चिरकालं पुत्राभ्यां सह दुर्बला स्थितास्मि। व्रजं पुनः प्राप्तवत्याः मम यौवनं, सौन्दर्यं च जातम्। अधुना तु एतौ पुत्रौ क्लान्त्या क्षीणौ पतितौ। इतः गत्वा अन्यत्र यास्यामि। एतौ वृद्धौ जातौ; अहं तु यौवनेऽस्मि, मम दुःखमिदं तु महदस्ति—कथमेतौ वृद्धाविति? कथं मम यौवनस्थायामपि पुत्रौ जरां प्राप्तौ? मातेव वृद्धा पुत्रौ यौवनस्थौ इति सामान्यं, इदं तु विपरीतम्। तस्मात् अहं शोकयुता, विस्मितचिता चास्मि; हे योगनिधे, हे मुनिश्रेष्ठ, किमत्र कारणं स्यात् इति वद।” नारदः उवाच—“ज्ञानदृष्ट्या अहं सर्वमेतत् आत्मनि पश्यामि; त्वं शोकं मा कुरु, हरिः तव कल्याणं करिष्यति।” सूतमुनिः उवाच—तस्याः वचनं त्वरया विज्ञाय, महर्षिः पुनः वाक्यमुवाच— नारदः उवाच—“शृणु पुत्रि, योगः अयं च कलिकालस्य तीक्ष्णता च सदाचारं, योगमार्गं, तपः च नष्टवन्तौ। जनाः अघासुरवत् कपटदुष्कृत्येषु प्रवृत्ताः; साधवः दुःखिताः, अधर्मिष्ठाः प्रमुदिताः; धीरः पण्डितः एव स्थितिप्रज्ञः। एतान् चाण्डालान् दृष्ट्वा, भूमिः भारवाहिनी जाता; प्रतिवर्षं शनैः शनैः शुभलक्षणं न दृश्यते। अद्य त्वां पुत्राभ्यां सह कोऽपि न पश्यति; आसक्तिमोहितैः त्यक्ता, जरां प्राप्ता च। वृन्दावनसंपर्केण पुनः त्वं यौवना, तदा भक्ति: अपि नृत्यति। किन्तु प्राप्तवेत्युपकारीणां अभावे, एतयोः वृद्धत्वं न गच्छति; अल्पसन्तोषेण तौ विश्रान्तिमन्ये। भक्तिरुवाच—“कथं पापीयान् कलिः राजा परीक्षित्सा स्थापितः? कलिसंभवे सर्वधर्मसारः कुत्र गतः? भगवताऽपि करुणया अधर्मः कथं दृश्यते? मम एषः संशयः वाक्यैस्त्वया निवार्यताम्, तदा सुखं लप्स्ये।” एवं तत्र सन्तः, नारदः, भक्ति, ज्ञानवैराग्यौ च, कलिकाले धर्महानिं, भक्ति-ज्ञान-वैराग्याणां दैन्यं, वृन्दावने तेषां पुनरुत्थानं, तथा भक्त्याः संशयं च सम्यक् संवादेन विवृण्वन्ति स्म।