अद्यैव नूनं महोत्सवो दाशार्हभोजान्धकवृष्णिसात्वतानां भविष्यति, ये मार्गे स्थिताः सर्वगुणनिधिं देवकीसुतं सुन्दरमद्भुतरूपं भगवन्तं द्रक्ष्यन्ति। गच्छन्तं तं वयं दुःखार्ताः स्म; अक्रूर इति नाम अस्य निर्दयस्य दातव्यं, यः अस्माकं परमप्रियं सखायं विना सान्त्वनमपि दूरं नेतुं समुत्सुकः। स हृदयेन कठिनः रथमारोह्य, त्वरितैः प्रेरितः, गोकुलवासिभिः वृद्धैः उपेक्षितानां गोपालानां पृष्ठतः रथानुगमनं क्रियते; अद्य हि भाग्येनैव अस्माकं विरोधः जातः। किं वृद्धबन्धवाः अस्माकं कर्तुं शक्नुयुः? वयं सर्वाः गोप्यः, याः मुकुन्दस्य अर्धनिमेषमपि वियोगं न सहामहे, भाग्यवशात् भग्नहृदया अभवत्। वयं सर्वाः माधवं निरुद्धुं गच्छामः। यस्य हासविलासैः, मृदुवाक्यैः, कटाक्षैः, आलिङ्गनैः, रासक्रीडया च अस्माकं हृदयानि आकृष्टानि, तस्य वियोगान्धकारं क्षणमपि विना कथं सहिष्यामहे? यदा सायं कालः स्यान्न, अनन्तस्य सखा गोपालैः परिवृतः, गोपदुलितधूलिधूसरकेशः, वेणुं वादयन्, स्निग्धस्मितदृष्ट्या विलोकयन् व्रजं प्रतिनिवर्तते, तदा वयं तस्माद्वियोगे कथं जीवेम? एवं मनसा कृष्णे संयता, विरहवेदनया पीडिता व्रजस्त्रियः लज्जां विसृज्य उन्मत्तवत् रुदन्त्यः 'गोविन्द! दामोदर! माधव!' इति उच्चैः विलपन्त्यः। एवं तासां क्रन्दनसमये सूर्य उदितः। अक्रूरः स्वमित्रधर्मं पूरयित्वा रथं प्रावर्तयत्। नन्दादयः गोपालाः रथैः पृष्ठतः गच्छन्तः, गोदुग्धाद्युपहितकलशान् बहून् उपनिन्युः। गोप्यः प्रियतमकृष्णस्नेहवशाः तं पृष्ठतः अन्वयुः, भगवतः किंचित्संकेतस्य प्रतीक्षां कृत्वा तिष्ठन्त्यः। यदास्य प्रयाणकाले ताः दुःखार्ताः दृष्टाः, तदा यदुकुलश्रेष्ठः कृष्णः स्नेहपूर्णैः वचोभिः ताः सान्त्वयामास; दूतैः 'शिघ्रं प्रत्यागमिष्यामि' इति सन्देशं दत्तवान्। यावत्पताकां दृष्ट्वा रथरजः च दृश्यते, तावत् ताः तं पृष्ठतः अन्वयुः, हृदयानि तस्मिन्नेव लग्नानि, चित्रपटे रचितमिव आकृष्टानि। यदा गोविन्दस्य प्रत्यागमनाशा नष्टा, तदा ताः निवृत्ताः; शोकं विहाय, दिव्यानि तस्य लीलाकथानि गायन्त्यः कालं नयन्ति। एवं भगवान् रामेण अक्रूरेण च सह शीघ्ररथेन पावनयमुनातटं समुपेयाय। तत्र सः मुखमार्जनं कृत्वा, निर्मलं मणिसदृशं जलं पीत्वा, रामेण सह वनान्तं गतः, रथे प्रविष्टः; अक्रूरः च तौ अभिवाद्य रथस्योपरि स्थित्वा, यमुनातीरं गत्वा स्नानकर्म अकारयत्। स यमुनाजले निमज्ज्य, सनातनं ब्रह्म जपन्, रामकृष्णौ तत्रैव सह दृष्टवान्। स विस्मयं गतः—'कथं देवकीसुतौ जले, यदा रथे स्थितौ?'—इति चिन्तयन्, उपरि समुत्थाय पुनः तौ रथे द्रष्टुम् अयात्। तत्रापि, पूर्ववत्, तौ उपविष्टौ दृष्ट्वा, पुनः जलं प्रविश्य, तयोः जले दर्शनमित्यसत्यं किं नु? इति विचारयन्, पुनरपि निमज्जितः। तत्र पुनः स भगवान् महात्मा सिद्धचारणगन्धर्वासुरैः वन्द्यमानः, वाद्यनिनादैः स्तूयमानः, सहस्रशिरसा दिव्येन नागपतिना, नीलाम्बरधारणेन, श्वेतशिखरप्रतीकेन, दिव्यरूपेण विराजमानः दृष्टः। तस्य श्वेतशिरसः फणाग्रेषु नीलमणिवर्णः पुरुषः, पीताम्बरधारी, चतुर्भुजः, शान्तः, पद्मपत्ररक्तलोचनः, तस्य अंकमुपविष्टः। तस्य मुखं शान्तं, मनोहरस्मितेन शोभितं; भ्रू, नासिका, कर्ण, कपोल, अधराः सर्वे सुन्दररक्तवर्णाः। दीर्घबाहुः, विशालवक्षाः, शङ्खकण्ठः, गम्भीरनाभिः, कोमलपर्णरेखाधरवदनुदरः। तस्य श्रोण्योरू विशालौ, हस्तजानु सुगठिते, जङ्घे सुशोभने, गुल्फौ उन्नते, नखाः रक्तवर्णाः, प्रभया दीप्तिमन्तः। पादौ पद्मसदृशप्रभामण्डितौ, नवाङ्गुलिपरिपूर्णौ। स सर्वमूल्यरत्नैः भूषितः—मुकुटकङ्कणकटकयज्ञोपवीतहारनूपुरकुण्डलैः। तस्य पद्मकरौ शङ्खचक्रगदाधारिणौ; वक्षसि श्रीवत्सलाञ्छनं, कौस्तुभमणिर्द्युतिमान्, वनमालया विभूषितः। तं सुनेन्दनन्दादिभिः सेव्यमानम्, सनकादिभिः मुनिभिः, ब्रह्मरुद्राद्यैः सुरेश्वरैः, नवभिः द्विजश्रेष्ठैः, प्रह्लादनारदवसुप्रमुखैः भक्तैः स्तूयमानं, स्वस्वभाववशात् निर्मलहृदया, श्रीः, पुष्टि, वाक्, श्री, कीर्ति, तुष्टि, क्षान्ति, जय, विद्या, अविद्या, शक्ति, माया च सेवन्ते। एवं तं भगवानं दृष्ट्वा, अक्रूरः परमभक्तिसम्पन्नः, हर्षविह्वलः, पुलकिततनुः, प्रेमाश्रुपूर्णलोचनः, सत्त्वस्थः, कण्ठगद्गदया वाचा, शिरसा प्रणम्य, कराभ्यां अञ्जलिं कृत्वा शनैः शनैः स्तोतुं प्रचक्रमे। स उवाच—'नमस्ते सर्वकारणाय, नारायणाय, आद्याय, अव्ययाय पुरुषाय, यस्य नाभिकमलात् ब्रह्मा जातः, यस्मादिदं जगत् प्रवृत्तम्। पृथिव्यापस्तेजोवायुराकाशं, महाभूतानि, प्रकृतिप्रवर्तकं, मनः, इन्द्रियाणि, विषयाः, सर्वे देवाः च—एते तवैव विश्वरूपस्य अङ्गानि। एतानि च, अव्यक्तादारभ्य, तव स्वरूपं न जानन्ति; आत्मन्यात्मन्यवस्थितस्य, गुणैः बaddhasya, गुणातीतं त्वद्रूपं न वेत्ति। योगिनः त्वां परमपुरुषं, भगवन्तं, आत्मन्यपि, भूतान्यपि, देवेष्वपि प्रत्यक्षं यजन्ति। केचित् द्विजाः त्रैविद्येन, बहुविधयज्ञैरुपासते; अन्ये सर्वकर्मपरित्यागेन, ज्ञानयज्ञेन त्वां ज्ञानेन यजन्ति; अपरे शुद्धचित्ताः, विधिनिष्पन्नकर्मणा, त्वां सर्वरूपिणं एकरूपिणं च उपासते।' एवं श्रीमद्भागवतमहापुराणस्य दशमस्कन्धस्य पूर्वार्धे अक्रूरप्रयाणं नाम एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः समाप्तः।