तदा व्रजस्य महिलाः, हृदयेषु तद्वियोगदुःखेन व्याकुलाः, दीर्घनिःश्वासैः श्वेतवदनाः अभवन्; काचित् वस्त्राणि, कङ्कणानि, केशपाशानि अपि स्खलितानि अकुर्वन्। अन्याः तु तं चिन्तयन्त्यः, सर्वं स्वकार्यं विस्मृत्य, इह जगति न सञ्ज्ञा, आत्मन्येव प्रविष्टाः इव अभवन्। केचन महिलाः, शौरिं स्मरन्त्यः, तस्य प्रियस्मितं वचनं च, तद्भावनया मोहिताः, तस्य मनोहराणि वाक्यानि हृदयस्पर्शिनी अभवन्, ताः तु विस्मिताः। तस्य सुभगं गमनं, चेष्टाः, स्नेहस्मितं, कटाक्षं, हास्यं दुःखहरं, क्रीडाचेष्टाः च स्मरन्त्यः, ताः तु तं विस्मृतुं न शेकुः। व्रजाङ्गनाः, मुकुन्दं चिन्तयन्त्यः, भयत्रस्ताः, वियोगदुःखेन व्याकुलाः, समूहेषु समागताः, अश्रुपूर्णवदनाः, अच्युतं हृदयेन स्मरन्त्यः, परस्परं वदन्त्यः। ताः गोप्यः उचुः—“हे विधातः, त्वं अतीव निष्ठुरः! जीवांश्च मित्रभावेन, प्रेम्णा च संयोज्य, तेषां कामाः अनसिद्धाः सन्तः, तान् पृथक् करोति, बालकानां क्रीडनानि यथा हरति।” “त्वया अस्माकं मुकुन्दस्य मुखं दर्शितम्—श्यामलकेशपाशैः परिवेष्टितम्, सुन्दरगण्डः, उच्चनासिका, स्मितरञ्जितं दुःखहरं च—ततः दूरं कृतम्; एषा तव न्यायः नास्ति।” “त्वं अक्रूरनाम्ना प्रसिद्धः, निष्ठुरः एव! दृष्टिं दत्त्वा, पुनः तां हरसि, तव अत्याचारः; त्वया मधुवैरिणः रूपं एकत्र सर्वसौन्दर्यपूर्णं दृष्टम्।” “नन्दपुत्रः, यस्य स्नेहः क्षणिकः, अस्मान् न पश्यति; स्वगृहं, कुलं, पतिं च त्यक्त्वा तं सेवितवत्यः, स तु नूतनप्रियाः प्राप्तवान्।” “तस्य नगरीमहिलाः, तस्य रात्रिः सुखेन व्यतीता, तासां कामाः सिद्धाः; ताः तु व्रजेश्वरस्य मुखामृतं पिबन्ति, तस्य कटाक्षस्मितं उपभुञ्जते।” “मुकुन्दः, तासां मधुरवचनैः आकृष्टः, तासां वशे स्थितः, दृढसंकल्पः अपि; कथं स ग्राम्याङ्गनाभ्यः, लज्जालु, प्रेमविमूढाभ्यः, पुनः आगमिष्यति?” “अद्य दशार्हाः, भोजाः, अन्धकाः, वृष्णयः, सात्वताः च, महोत्सवं करिष्यन्ति; मार्गस्थाः जनाः देवकीपुत्रं, सर्वगुणनिधिं, सुन्दरं पश्यन्ति।” “अक्रूरनाम्ना निष्ठुरः एव; स दुःखिताः अस्मान् सान्त्व्य, प्रियतमं मित्रं दूरं नेतुम् इच्छति।” “स हृदयहीनः रथं आरोहति, उन्मत्ताः तं शीघ्रं गच्छन्ति; गोपाः, वृद्धैः उपेक्षिताः, रथैः अनुगच्छन्ति; अद्य भाग्यं अस्माकं विरुद्धम्।” “माधवं निरोद्धुं गच्छामः! किम् वृद्धजनाः, स्वजनाः वा, अस्माकं कर्तुं शक्नुवन्ति, यदा भाग्येन हृदयानि, मुकुन्दस्य अर्धनिमेषवियोगं अपि न सहन्ति, भग्नानि अभवन्?” “अस्माकं गोप्यः, यस्य हृदयम् तस्य स्मितैः, वाक्यैः, कटाक्षैः, आलिङ्गनैः, रासक्रीडया च आकृष्टम्—वियोगस्य अनन्ततमः कथं क्षणमपि तं विना अतिक्रमिष्यामः?” “यदा अनन्तमित्रः सायं व्रजं प्रत्यागच्छति, गोपैः परिवृतः, तस्य केशाः पृष्ठपदधूल्या आलिप्तः, वेणुं वादयन्, स्मितकटाक्षैः विलोकयन्—यदि तं विना वयं तिष्ठेम, कथं जीवेम?” शुकः उवाच—एवं व्रजाङ्गनाः, कृष्णे मनः निवेश्य, वियोगदुःखेन पीडिताः, लज्जां त्यक्त्वा, उच्चैः रुदन्त्यः, “गोविन्द! दामोदर! माधव!” इति चक्रुः। यदा ताः स्त्रियः एवं रुदन्त्यः, सूर्यः उदितः, अक्रूरः, सख्यस्य कृत्यम् सम्पाद्य, रथं शीघ्रं प्रेषयामास। नन्दादयः गोपाः, रथैः अनुगच्छन्तः, बहूनि उपहाराणि, गोदुग्धपात्राणि च आनिन्युः। गोप्यः, कृष्णे प्रेम्णा मुह्यन्त्यः, तं अनुगच्छन्त्यः, तस्य संकेतं प्रतीक्षन्त्यः स्थिताः। तासां दुःखं दृष्ट्वा, यदुप्रवरः, प्रियवाक्यैः ताः सान्त्व्य, दूतैः “पुनः आगमिष्यामि” इति प्रतिज्ञां दत्तवान्। यावत् पताकाः दृश्यन्ते, रथधूलिः च दृश्यते, तावत् तं अनुगच्छन्त्यः, तं चित्ररूपेण आकृष्टाः इव, हृदयम् तस्मिन् निवेशयन्त्यः। यदा गोविन्दस्य प्रत्यागमनस्य आशा नष्टा, ताः प्रत्यागच्छन्; दुःखात् मुक्ताः, तस्य प्रियकृत्यानि गायन्त्यः दिनानि अयापयन्। राजन्, भगवान् रामेण, अक्रूरेण च सह, शीघ्ररथेन, पुण्ययमुनां प्रति आगच्छत्। तत्र, तृणमूल्यं कृत्वा, निर्मलं मणिसदृशं जलं पित्वा, रामेण सह वृक्षसमीपं गत्वा, रथं प्रविष्टः; अक्रूरः तौ सन्तोष्य, रथस्य उपरि उपविश्य, यमुनातीरं गत्वा, स्नानं कृतवान्। स यमुनाजले निमग्नः, सनातनं ब्रह्म जपन्, रामकृष्णौ तत्र एकत्र दृष्टवान्। स विचारयामास—“देवकीसुतौ रथस्थौ स्यातां, जलस्थौ कथं?” उत्थाय, पुनः तौ अन्वेषयामास। पुनः रथस्थौ तौ दृष्ट्वा, जलस्थं तौ मिथ्या इति पुनः निमग्नः। पुनः स महापुरुषं, सिद्धैः, चारणैः, गन्धर्वैः, असुरैः च वन्दितं, वाद्यैः स्तुतं च अपश्यत्। स दिव्यं सहस्रशिरसं, सहस्रफणमण्डितं, नीलवस्त्रपरिधानं, हिमशिखरशुभ्रं अपश्यत्। तस्य गोदोहनी श्यामवर्णं पुरुषं, पीतवस्त्रं, चतुर्भुजं, शान्तं, कमलदलरक्तनेत्रं, गोदोहनी उपविष्टं अपश्यत्। तस्य मुखं सुन्दरं, शान्तं, स्मितयुक्तं, भ्रू, नासिका, कर्ण, गण्ड, ओष्ठ—all रक्तवर्णानि, शोभनानि। दीर्घबाहुः, विस्तीर्णवक्षाः, शङ्खकण्ठः, गम्भीरनाभिः, उदरं कोमलपत्ररेखायुक्तम्। विशालस्फिग्, उरू, हस्त, जानु, पादः, मनोहरः, सुगठितः। उच्चगुल्फः, रक्तनखः, प्रभामण्डितः; पादः, नवाङ्गुल्युक्तः, पद्मसदृशः। मूल्यरत्नैः अलङ्कृतः—मुकुट, कङ्कण, भुजबन्ध, यज्ञोपवीत, मेखला, हार, नूपुर, कुण्डल। तस्य कमलहस्ते शङ्ख, चक्र, गदा च शोभन्ते; वक्षसि श्रीवत्सः, कौस्तुभमणिः, वनमालिका च। सनन्द, सुनन्दादिभिः पार्षदैः, सनकादिभिः मुनिभिः, ब्रह्मरुद्रादिदेवैः, नवद्विजश्रेष्ठैः च सेवितः। प्रह्लाद, नारद, वसु, भक्तश्रेष्ठैः च, स्वस्वभावेन, निर्मलहृदयैः, स्तुतः अभवत्।