नन्दः गोपगणान् आह्वयन् एवम् आदिशत्—"सर्वं क्षीरं तथा दुग्धजन्यं च संगृह्य, उपहारार्थं द्रव्याणि च संकलीनानि कुरुत, रथान् युञ्जीत।" तदनन्तरं नन्दः गोपश्रेष्ठः स्वग्रामे घोषयामास—"श्वः वयं सर्वे मथुरां गच्छामः, तत्र राज्ञे स्वफलानि समर्पयिष्यामः, महोत्सवमपि पश्यामः। ग्राम्यजनाः अपि तत्र गच्छन्ति इति श्रूयते।" एतत् श्रुत्वा गोप्यः महतीं व्यथां प्राप्नुवन्, यतः अक्रूरः व्रजं आगत्य रामकृष्णयोः नगरं प्रति गमनाय आगतः। काश्चित् गोप्यः दुःखेन मनसा क्लिष्टाः, श्वासैः श्यामितवदनाः अभवन्; काश्चित् वस्त्राणि, कङ्कणानि, केशपाशं च विस्रस्तानि कृत्वा स्थिताः। अन्याः तु तं चिन्तयन्त्यः सर्वं कर्म विरम्य, संसारं विस्मृत्य, स्वात्मनि एव प्रविष्टाः इव अभवन्। अन्याः गोप्यः शौरिणः स्मितानि प्रियवचनानि च स्मृत्वा विमूढभावं प्राप्नुवन्; तस्य मनोहराणि वचनानि हृदयस्पर्शिनि ताः मोहयामासुः। ताः तस्य सुन्दरं गमनं, हातं, स्निग्धस्मितं चक्षुषी, शोकनाशकं विनोदवचनं, क्रीडास्वभावं च स्मृत्वा अत्यन्तं तं चिन्तयन्त्यः अभवन्। मुकुन्दं चिन्तयन्त्यः, वियोगभीत्याः व्यथिताः, गोप्यः समूहेषु समागत्य अश्रुपूर्णमुख्यः, अच्युतं हृदयस्थं कृत्वा, वचनं अब्रुवन्। गोप्यः ऊचुः—"हे विधे! त्वं अत्यन्तं निर्दयः। जीवगणान् स्नेहबन्धनैः संयोज्य, तेषां कामान् अपूर्य, पुनः पृथक् करोति; बालकानां क्रीडनकानि यथा हरति।" "त्वं नो मुकुन्दस्य मुखं दर्शयामास, श्यामकुन्तलैः समलंकृतं, मनोज्ञगण्डं, उन्नतं नासिकं, शोकनाशकस्मितेन शोभितं; ततः तं दूरं करोति, एषा अन्यायः।" "त्वं क्रूरः, अक्रूरनामधेयः यथार्थः। दृष्टिं दत्त्वा, पुनः तां हरसि, यः मधुशत्रोः सौन्दर्यं एकत्र दर्शयामास, सृष्ट्याः परमं।" "नन्दपुत्रः, अस्माकं प्रति क्षणिकस्नेहः, नोऽपि पश्यति; स्वकृत्यव्यथिताः वयं, गृहम्, कुलम्, पतिं च त्यक्त्वा, तस्य सेवा कृत्वा, स नव्यप्रियाः प्राप्तवान्।" "नगरे तासां स्त्रीणां रात्रिः सुखेन याता, तासां कामाः पूर्णाः, यतः ताः व्रजेश्वरस्य मुखामृतं पिबन्ति, तदस्य स्नेहस्मितावलोकं लभन्ति।" "मुकुन्दः तासां मधुरमधुवचनैः आकृष्टः, तासां वशं गतः, दृढसङ्कल्पः अपि। कथं स ग्राम्यस्त्रीषु पुनः प्रत्यागच्छेत, याः लज्जाविह्वलाः, प्रेममोहिताः।" "दशार्हभोजान्धकवृष्णिसात्वतानां महोत्सवः अद्य निश्चितः; मार्गस्थाः जनाः देवकीसुतं गुणनिधिं पश्यन्ति।" "अक्रूरनामधेयः तस्य निर्दयस्य उचितम्। स नो दुःखितान् असान्त्व्य, प्रियतमं दूरं नेतुम् उद्यतः।" "स, कठोरहृदयः, रथं आरोहति; प्रमत्ताः तं प्रेरयन्ति। गोपकाः, पितृभिः उपेक्षिताः, रथैः अनुसरन्ति; भाग्यं अद्य अस्माकं विरुद्धं जातम्।" "माधवं प्रतिरोधयामः! किम् पितरः, बान्धवाः वा कर्तुं शक्नुवन्ति? भाग्येन, यत्र हृदयानि मुकुन्दवियोगं अर्धनिमीलनमपि न सहन्ति, तानि अद्य भग्नानि।" "याः गोप्यः तस्य स्मितैः, मनोहरवाक्यैः, विनोदावलोकैः, आलिङ्गनैः, रासोत्सवसुखैः हृदयं हृतम्, ताः वियोगतमः कथं क्षणमपि तिर्युः?" "दिनान्ते अनन्तमित्रः व्रजं प्रत्यागच्छति, गोपैः परिवृतः, चरणधूलिधूसरकेशः, वेणुं वादयन्, स्नेहस्मितावलोकैः पश्यन्; तस्य वियोगे कथं जीवेम?" शुकः उवाच—एवं व्रजस्त्रियः कृष्णे मनः स्थित्वा, वियोगव्यथायाः पीडिताः, लज्जां परित्यज्य, "गोविन्द! दामोदर! माधव!" इति उच्चैः विलपन् अश्रूणि मुमुचुः। एवं गोप्यः विलपन्त्यः, सूर्यस्य उदयः जातः; अक्रूरः, सख्यं कृत्वा, रथं प्रेक्ष्य, प्रस्थानम् अकरोत्। नन्दादयः गोपाः रथैः अनुगच्छन्तः, बहूनि उपहारद्रव्याणि, गोदुग्धपात्राणि च आनिनुः। गोप्यः, प्रियकृष्णमोहिताः, तं अनुसरन्त्यः, भगवन्तः संकेतं प्रतीक्षन्त्यः, स्थिता अभवन्। ताः तं गच्छन्तं दुःखिताः दृष्ट्वा, यदुवरः ताः प्रियवाक्यैः सान्त्व्य, दूतैः "अहं प्रत्यागमिष्यामि" इति आश्वासयामास। यावत् पताकां दृष्ट्वा, रथधूलिं च पश्यन्त्यः, ताः तं अनुसरन्त्यः, चित्रितप्रतिमाः इव तं हृदयस्थं कृत्वा स्थिताः। यदा गोविन्दस्य प्रत्यागमनाशा नष्टा, ताः प्रत्यागताः; दुःखमुक्ताः, प्रियकृत्यानि गायन्त्यः दिनानि यापयामासुः। राजन्, भगवान् रामेण अक्रूरसहितः, शीघ्रं रथेन यमुनातीरं पावनं प्राप्तवान्। तत्र, मुखप्रक्षालनं कृत्वा, निर्मलरत्नसदृशं जलं पित्वा, रामसहितः वनं गत्वा, पुनः रथं आरोहति; अक्रूरः तौ सान्त्व्य, रथस्य उपरि उपविष्टः, यमुनास्नानं कर्तुं तटं गच्छति। अक्रूरः तत्र जलं प्रविश्य, ब्रह्मणं जपन्, रामकृष्णौ जलमध्यं समागतौ पश्यति। स चिन्तयामास—"कथं देवकीसुतौ जलमध्यं, रथे स्थितौ स्याताम्?" उत्थाय, तौ अन्वेषयामास। तत्र पुनः, रथस्थौ तौ पश्यति; पुनः जलं प्रविश्य, यद् जलमध्यं तौ दृष्टवान्, तद् मिथ्या किं नु इति विचारयामास। तत्र पुनः, सिद्धचारणगन्धर्वासुरैः नम्रैः, वाद्यैः, भगवन्तं स्तुवन्तं पश्यति। स सहस्रशीर्षं देवम्, सहस्रनागमुकुटैः भूषितं, नीलवस्त्रधारिणं, हिमशिखरश्वेतम्, तेजस्विनं पश्यति। तस्य गोद्रवर्णः पुरुषः, पीतवस्त्रधारी, चतुर्भुजः, शान्तः, कमलदलरक्तलोचनः, गोद्रवर्णः तस्य गोद्रवर्णः पुरुषः, पीतवस्त्रधारी, चतुर्भुजः, शान्तः, कमलदलरक्तलोचनः, तस्य अंकं आश्रित्य स्थितः। तस्य मुखं सुन्दरम्, शान्तम्, स्नेहस्मितावलोकितम्; भ्रू, नासिका, कर्ण, गण्ड, अधरः च सर्वे शोभनाः रक्तवर्णाः। तस्य बाहवः दीर्घाः, पूर्णाः; वक्षः विस्तीर्णं, शोभनं; ग्रीवा शङ्खसदृशी; नाभिः गम्भीरः; उदरं कोमलपर्णरेखायुक्तम्। तस्य श्रोणिः, ऊरू, हस्तः, जानु, च सर्वे सम्यक् आकारयुक्ताः; पादौ शोभनौ, सुन्दरतया युक्तौ। गुल्फौ उन्नतौ; नखाः रक्तवर्णाः, प्रभामण्डलयुक्ताः; पादौ नवाङ्गुलिसहिताः, पदाङ्गुष्ठसदृशाः, पद्मसदृशाः शोभितौ। स दिव्यरत्नैः भूषितः—मुकुटेन, कङ्कणैः, बाहुलैः, यज्ञोपवीतेन, मेखलेन, हारैः, नूपुरैः, कुण्डलैः च शोभितः।