सौम्यः स भगवान् स्वजनान् स्वयमद्य मम यथाकाङ्क्षितं द्रष्टुं सुलभः सञ्जात इति सुखेनाभ्यनन्दत्, तत्र प्रियायै तस्यागमस्य कारणं पृच्छन्। तदा श्रीशुक उवाच—एवं भगवता पृष्टः माधवः सर्वं यथावत् निवेदयामास, यदूनां वैरं च, कंसस्य च वासुदेववधाय कृतनिश्चयम्। स्वयमपि यदर्थं प्रेषितः, तच्च कारणं निवेदयामास; नारदस्य च कंसाय अनकदुन्दुभेः पुत्रजन्म विषये यदुक्तं तदपि सः शशंस। अक्रूरस्य वचः श्रुत्वा, शत्रुनामनाशकौ श्रीकृष्णबलरामौ स्मितपूर्वकं नन्दपितरं राजाज्ञां निवेदयामासताम्। ततः नन्दः गोपालान् आज्ञापयत्—"सर्वं क्षीरदधिसर्पिस्निग्धादि संगृह्य, राज्ञे दातव्यं द्रव्यं च, रथांश्च युञ्जीत।" "श्वः वयं मथुरां गच्छामः, राज्ञे द्रव्याणि समर्पयिष्यामः, महोत्सवं च द्रक्ष्यामः; ग्रामात् जनाः तत्र गच्छन्ति इति श्रूयते," इति नन्दगोपः ग्रामे उद्घोषयामास। एतद्वचनश्रवणेन गोप्यः महतीं शोकव्यथां प्रापुः, यतोऽत्र अक्रूरः रामकृष्णयोः नगरगमनाय आगतः। काञ्चनाः तद्वियोगदुःखेन श्वासैः शिथिलमुख्यः जाताः; काञ्चनासु वस्त्राणि, कङ्कणानि, केशपाशाश्च स्खलिताः। अन्याः कृष्णस्मरणेन प्रमत्ताः, स्वकार्येषु च विरम्य, अस्मिन्लोके न जानन्त्यः, स्वान्तरेव प्रविष्टवत् अभवन्। अन्याः शौर्यस्य स्निग्धस्मितवचनानि स्मरन्त्यः, तानि हृदयस्पृशानि मधुराणि श्रुत्वा मोहिताः अभवन्। ताः तस्य सुललितगमनं, लीलाचेष्टितानि, स्नेहस्मितावलोकनानि, शोकनाशकपरिहासान्, क्रीडाकर्माणि च स्मरन्त्यः, मुक्ता नयनसलिलाः, भीता विलग्नता च, समूहैः संगता, अच्युतमन्तरङ्गे कृत्वा, परस्परं वदन्त्यः। गोप्यः ऊचुः—"भो विद्धात्रन्, त्वं कठोरः! स्नेहसौहार्देन जीवांश्च संयोज्य, तेषां कृतार्थ्यपूर्वमेव वियोजयसि, यथा बालकक्रीडनकानि हरसि। त्वयैव मुकुन्दस्य मुखं दर्शितम्—श्यामलालकाभिः भूषितं, चारुदण्डकपोलं, उन्नतनासिकं, स्मितरेखया शोकरहितं—पुनस्तं दूरे कृतवान्; एष ते न्यायो नास्ति।" "तत्त्वमेव अक्रूरः, नामसार्थकः! दृष्टिं दत्त्वा, पुनस्तां हरसि, यथा दण्डधरः; त्वया एव मधुविद्विषः सौन्दर्यं एकत्र द्रष्टुं शक्यं जातम्। नन्दसूनुः अस्मासु स्नेहं न दर्शयति, स्वकृतदुःखपीडितासु, गृहनात्यजन्य पतिं त्यक्त्वा, तस्य सेवायै समागतासु, स नूतनप्रियासु रतिं लब्धवान्।" "नूनं सा नगरीस्त्रियः सुखेन रजनीं निन्युस्ताः, यासां सर्वकामाः सिद्धाः, यतस्ताः व्रजपतिम् आगतम् अपि तस्य कटाक्षस्मितवल्लीं पिबन्ति। मुकुन्दः तासां मधुरवचनैः मोहितः, तासां वशे स्थितः; कथं स ग्राम्यस्त्रियः, लज्जिताः प्रेमविह्वलाः, पुनरागमिष्यति?" "अद्यैव महोत्सवः दशार्हभोजान्धकवृष्णिसात्वतानां भविष्यति; मार्गस्थाः तं शोभनं देवकीसुतं द्रक्ष्यन्ति। अक्रूर इत्येतद् नाम युक्तमेव, यः अस्माकं दुःखं निवार्य, प्रियतमं दूरतः नयति।" "असौ हृदयशून्यः रथमारोह्य, प्रमत्तैः प्रेर्यते; गोपालकाः अपि वृद्धैः अनपेक्षिताः, रथैः अनुगच्छन्ति, अद्य तु दैवमेव विरोधि जातम्। गच्छामः माधवमवरोधयामः! किं नो बन्धवः, यदा दैवेनैव अस्माकं हृदयानि, अर्धनिमेषवियोगमपि न सहन्ति, विखण्डितानि?" "यस्य स्मितवचनावलोकनाङ्गसङ्गरासक्रीडाभिः हृतचित्ताः वयं गोप्यः, तस्य वियोगतमसि क्षणमपि कथं स्थितुं शक्नुमः? सायं कदाचित् स अनन्तसखः व्रजं प्रत्यागच्छन्, गोपालैः परिवृतः, पादरजसा शिरसि धूसरितः, वेणुं वादयन्, सस्मितनेत्रैः विलोकयन्—तस्य वियोगे कथं जीवेम?" श्रीशुक उवाच—एवं व्रजस्त्रियः कृष्णे मनः समर्प्य, वियोगदुःखेन विवर्णाः, लज्जां त्यक्त्वा, "गोविन्द! दामोदर! माधव!" इति उच्चैः क्रोशन्त्यः रुरुदुः। तासां रुदिते, सूर्ये चोदयमाने, अक्रूरः सख्यं कृत्वा रथं चालयामास। नन्दमुख्यैः गोपालैः सह रथैः, बहूनि गोदुग्धदधिसर्पिःपूर्णानि घटानि गृहीत्वा, अन्वयुः। गोप्यः कृष्णमनोहरत्वेन अनुगत्या, भगवतः किञ्चिदङ्गविन्यासदर्शनकाङ्क्षया तत्रैव स्थिताः। ताः दुःखार्ता ज्ञात्वा, यदुनां श्रेष्ठः स्नेहपूर्णैः वाक्यैः ताः सान्त्वयामास, दूतैः च "पुनरागमिष्यामि" इति प्रत्याश्वासयत्। यावत् पताकादर्शनं, रथधूलिविलोकनं च सम्भवति, तावत् ताः अनुगच्छन्त्यः, चित्तं तस्मिन्निव स्थापयन्त्यः, चित्रपटे आकृष्टवत् अवस्थिताः। यदा गोविन्दप्रतिप्रत्याशा नष्टा, तदा ताः प्रत्यागत्य, शोकं विहाय, प्रियकृत्यानि गायन्त्यः दिनानि निन्युः। हे राजन्! भगवान् रामेण अक्रूरेण च सह शीघ्ररथेन पुण्यां यमुनां प्राप्नोत्। तत्र सः मुखप्रक्षालनं कृत्वा, निर्मलमणिसदृशं जलं पीत्वा, रामेण सह वनान्तं गतः, रथं प्रविश्य, अक्रूरः तौ सस्नेहं वन्द्य, रथस्योपरि उपविश्य, यमुनातटं गत्वा स्नानकर्म अकरोत्। सः तत्र निमज्ज्य, सनातनं ब्रह्म जपन्, रामकृष्णौ सह दृष्टवान्। चिन्तयामास—"कथं देवकीसुतौ जलान्तर्गौ, यदा रथे स्थितौ?" इति। उत्थाय पुनः दृष्ट्वा, तौ तत्रैव रथे उपविष्टौ अपश्यत्; सः पुनः जलं प्रविश्य, पूर्वदृष्टं मिथ्येति शङ्कमानः। तत्रापि सः पुनः महान् भगवान्, सिद्धचारणगन्धर्वासुरैः वन्द्यमानं, वादित्रैः पूज्यमानं च ददर्श। सः सहस्रशिरसं, सहस्रफणमण्डितं, नीलाम्बरं, श्वेतगिरिशिखरप्रभं च भगवानं ददर्श। तस्याङ्के मेघश्यामं पुरुषं, पीताम्बरं, चतुर्भुजं, शान्तं, पद्मपत्रायतलोचनं च ददर्श। तस्य मुखं सुशोभनं, शान्तं, सस्मितावलोकनमण्डितं; भ्रू, नासिका, कर्ण, कपोल, ओष्ठाः सर्वेऽपि रक्तस्निग्धा रमणीयाश्च। एवं श्रीमद्भागवतस्य उक्तश्लोकानुसारं कथा एकस्रवन्, भक्तिप्रवणेन भावेन, संस्कृतेन निवेदिता।